1-dars

Internet Qanday Ishlaydi?

Ko'pchilik internetni "simsiz sehr" deb o'ylaydi. Aslida esa internet — bu butun dunyo bo'ylab bir-biriga ulangan millionlab kompyuterlarning ulkan tarmog'idir. Dasturchi sifatida siz bu tarmoq qanday muloqot qilishini tushunishingiz shart.

1. Mijoz va Server (Client-Server Model)

Internetdagi barcha jarayonlar ikki tomonlama muloqotga asoslanadi:

Client (Mijoz): Bu siz — aniqrog'i sizning brauzeringiz (Chrome, Safari). Mijoz ma'lumot so'raydi.

Server: Bu dunyoning qaysidir chekkasida 24/7 ishlab turgan kuchli kompyuter. U ma'lumotni saqlaydi va mijozning so'roviga javob beradi.

Oddiy o'xshatish: Restoranda siz — Mijozsiz, taom (sayt) buyurtma qilasiz. Oshxona esa — Server, u buyurtmani tayyorlab sizga yetkazadi.

2. IP Manzil: Internetning "Uyi"

Har bir kompyuter, telefon va serverning internetda o'zining takrorlanmas manzili bo'ladi. Bu IP Address (Internet Protocol Address) deb ataladi.

Misol: 142.250.190.46 (Bu Google serverlaridan birining manzili).

3. DNS: Internetning "Kontaktlar kitobi"

Biz har safar saytga kirish uchun sonli IP manzillarni yozib o'tirmaymiz. Bizga google.com yoki kun.uz kabi nomlarni eslab qolish osonroq.

DNS (Domain Name System) — bu domen nomlarini (masalan, google.com) tegishli IP manzilga aylantirib beruvchi tizim. Brauzerga nom yozganingizda, u avval DNS-serverdan "Shu saytning IP-si nima?" deb so'raydi.

4. HTTP va HTTPS: Muloqot Tili

Mijoz va server o'zaro gaplashishi uchun umumiy til kerak. Bu til HTTP (HyperText Transfer Protocol) deb ataladi.

HTTP Request: Brauzeringiz serverga yuborgan "Menga mana shu rasmni/sahifani ber" degan so'rovi.

HTTP Response: Serverning "Mana, ol" deb qaytargan javobi.

HTTPS: HTTP'ning xavfsiz (Secure) ko'rinishi. Bunda barcha ma'lumotlar shifrlangan holda uzatiladi.

5. Ma'lumotlar qanday sayohat qiladi? (Paketlar)

Siz saytni ochganingizda, butun sahifa birdaniga "uchib" kelmaydi. Ma'lumotlar kichik bo'laklarga — Paketlarga (Packets) bo'linadi.

1. Siz so'rov yuborasiz.
2. Server ma'lumotni minglab mayda paketlarga bo'ladi.
3. Ushbu paketlar turli yo'llar (kabellar, sun'iy yo'ldoshlar) orqali kompyuteringizga yetib keladi.
4. Brauzeringiz bu paketlarni yig'ib, sizga butun sahifani ko'rsatadi.

Atamalar

Atama	Ta'rif
Bandwidth	Ma'lum vaqt ichida tarmoq orqali o'tishi mumkin bo'lgan ma'lumot miqdori.
Latency	Ma'lumotning mijozdan serverga borib kelish vaqti (kechikish).
Router	Paketlarni to'g'ri manzilga yo'naltiruvchi qurilma.
Frontend	Saytning foydalanuvchi ko'radigan qismi (Mijoz tomoni).
Backend	Serverda ishlaydigan mantiqiy qism (Server tomoni).

Xulosa

Internet qanday ishlashini tushunish veb-dasturlashning asosidir. Siz mijoz-server modeli, IP manzillar, DNS, HTTP/HTTPS va ma'lumotlarning paketlar orqali qanday sayohat qilishini o'rgandingiz. Bu bilimlar sizga yaxshi veb-ilovalar yaratishda yordam beradi.