15-dars

Lexical Scope

Scope nima o'zi?

Scope — o'zgaruvchi qayerdan ko'rinadi, qayerdan ko'rinmaydi — shu chegara.

Tarixan ikkita scope turi mavjud bo'lgan:

Tur	Ma'nosi	Qayerda
Lexical (Static)	Kod yozilgan joyga qarab	JS, Python, C
Dynamic	Funksiya chaqirilgan joyga qarab	Bash, Perl (eski)

JS lexical scope ishlatadi. Bu shuni anglatadiki — o'zgaruvchining qaysi scopeda ekanligi siz kod yozayotgan paytda aniqlanadi, program ishlaganda emas.

---

Oddiy misol — farqni ko'rish uchun

const x = 'global';

function foo() {
  console.log(x); // qaysi x?
}

function bar() {
  const x = 'local';
  foo();
}

bar(); // 'global'

Ko'pchilik 'local' deb o'ylaydi. Lekin natija — 'global'.

Sababi: foo bar ichidan chaqirildi, lekin foo yozilgan joy — global scope. Lexical scope yozilgan joyga qaraydi, chaqirilgan joyga emas.

Dynamic scope bo'lganda 'local' chiqardi. JS bunday emas.

---

Execution Context da

Haqiqatda JS engine (V8) kodni ishga tushirganda Execution Context degan obyekt yaratadi. Va bu context ikki fazada quriladi.

Execution Context ning ichki tuzilishi

Har bir Execution Context 3 narsadan iborat:

Execution Context {
  1. Lexical Environment   → o'zgaruvchilar, scope chain
  2. Variable Environment  → var va function deklaratsiyalari
  3. ThisBinding           → this qiymati
}

"Lexical Scope" aslida shu Lexical Environment ning natijasidir.

---

Ikki faza

1-faza: Creation Phase (Memory Creation Phase)

Funksiya chaqirilgan zahoti, lekin birorta qator kod ishlamasdan oldin, V8:

• Yangi Execution Context yaratadi
• Lexical Environment ni tuzadi
• Scope chain ni [[Environment]] orqali ulaydi (parent ga pointer)
• var larni undefined bilan, function declaration larni to'liq qiymati bilan hoisting qiladi
• this ni belgilaydi

2-faza: Execution Phase

Endi V8 kodni qator-qator ishlatadi — qiymatlarni biriktiradi, funksiyalarni chaqiradi.

function greet(name) {
  console.log(message); // undefined (hoisted, qiymat yo'q)
  var message = 'Salom, ' + name;
  console.log(message); // 'Salom, Ali'
}

greet('Ali');

Creation Phase da (greet chaqirilgan zahoti, birinchi console.log dan oldin):

Execution Context {
  LexicalEnvironment: {
    name: 'Ali',        // argument — darhol qiymat bilan
    message: undefined  // var — hoisted, qiymatsiz
  }
}

---

Scope turlari JS da

// 1. Global Scope
const a = 1;

function outer() {
  // 2. Function Scope
  const b = 2;

  if (true) {
    // 3. Block Scope (ES6 dan beri, faqat let/const)
    const c = 3;
    var d = 4; // var block scope GA KIRMAYDI!
  }

  console.log(b); // 2 ✅
  console.log(d); // 4 ✅  — var function scope da
  console.log(c); // ReferenceError ❌ — c bu yerda yo'q
}

• var — function scope (ES6 dan oldin yagona usul edi)
• let, const — block scope {}

---

Scope Chain — zanjir qanday ishlaydi

const planet = 'Earth';

function continent() {
  const country = 'Uzbekistan';

  function city() {
    const name = 'Tashkent';
    console.log(name);    // o'zida bor
    console.log(country); // bir yuqorida
    console.log(planet);  // ikki yuqorida
  }

  city();
}

continent();

V8 city ichida o'zgaruvchi qidirganda:

city scope       → name bor ✅, country yo'q, planet yo'q
  ↑
continent scope  → country bor ✅, planet yo'q
  ↑
global scope     → planet bor ✅
  ↑
null             → zanjir tugadi → ReferenceError

Bu zanjir parse vaqtida quriladi va o'zgarmaydi.