Seriya: TypeScript Basics Dars 56

Indexed access types

TypeScript'da indexed access type'lar: T["kalit"] sintaksisi, union kalit, T[keyof T], ichma-ich murojaat, T[number] va massivdan union, tuple elementlari, optional maydonlar va nuqta bilan murojaat xatosi.

56-dars

Indexed access types

Ko'pincha bitta type'ning ma'lum bir maydoni type'i boshqa joyda ham kerak bo'ladi. Uni qo'lda qayta yozish ikki joyda bir xil ma'lumotni saqlashga olib keladi:

// ❌ Muammo: maydon type'i qo'lda ko'chirilgan
interface Foydalanuvchi {
  id: number;
  ism: string;
  holat: "faol" | "bloklangan" | "kutilmoqda";
}

function holatniOzgartir(id: number, yangiHolat: "faol" | "bloklangan") {
  // ...
}

Keyinchalik kimdir id'ni string'ga (masalan, UUID) o'zgartirsa yoki holat'ga "o'chirilgan" qo'shsa, holatniOzgartir eski type'da qoladi:

interface Foydalanuvchi {
  id: string;                                                   // o'zgardi
  ism: string;
  holat: "faol" | "bloklangan" | "kutilmoqda" | "o'chirilgan"; // yangi qiymat
}

// 🐛 Funksiya hali ham id: number kutadi, "o'chirilgan" holatini bilmaydi.
// TS bu ikki joy bog'liqligini bilmaydi, shuning uchun hech narsa demaydi.
// ✅ Yechim: type'ni asl manbadan "o'qib olamiz"
function holatniOzgartir(
  id: Foydalanuvchi["id"],
  yangiHolat: Foydalanuvchi["holat"]
) {
  // ...
}
// Endi Foydalanuvchi o'zgarsa, funksiya ham avtomatik yangilanadi

Foydalanuvchi["id"] — bu indexed access type: obyekt type'idan bitta maydonning type'ini olish.

Qanday ishlaydi?

1. Asosiy sintaksis: T["kalit"]

JS'da obj["kalit"] qiymatni oladi, TS'da T["kalit"] esa type'ni oladi:

interface Mahsulot {
  nomi: string;
  narx: number;
  omborda: boolean;
}

type Narx = Mahsulot["narx"]; // number
type Nomi = Mahsulot["nomi"]; // string

// Mavjud bo'lmagan kalit — xato
type Rang = Mahsulot["rang"];
// ❌ Property 'rang' does not exist on type 'Mahsulot'.

Ya'ni bu shunchaki "nusxa" emas — TS kalit haqiqatan borligini ham tekshiradi.

2. Union kalit bilan bir nechta maydon

Kalit o'rniga union bersangiz, natija ham union bo'ladi:

type NarxYokiNomi = Mahsulot["narx" | "nomi"]; // number | string

3. keyof bilan — barcha qiymatlar type'i

keyof barcha kalitlar union'ini beradi. Uni indeks sifatida ishlatsak — barcha maydonlar type'lari union'i chiqadi:

type MahsulotQiymati = Mahsulot[keyof Mahsulot]; // string | number | boolean

54-darsni eslang: obj[k]'da k: keyof Mahsulot bo'lsa, natija mana shu keng union bo'ladi. Aniq kalit bersangiz esa — aniq type:

Yozuv Natija
Mahsulot["narx"] number — aniq
Mahsulot[keyof Mahsulot] string | number | boolean — hammasi

4. Ichma-ich murojaat

Zanjir qilib chuqurroq tushish mumkin:

interface Buyurtma {
  id: number;
  mijoz: {
    ism: string;
    manzil: {
      shahar: string;
      kocha: string;
    };
  };
}

type Manzil = Buyurtma["mijoz"]["manzil"];           // { shahar: string; kocha: string }
type Shahar = Buyurtma["mijoz"]["manzil"]["shahar"]; // string

Bu, ayniqsa, ichki obyekt alohida nom bilan e'lon qilinmagan bo'lsa juda qulay — uni ajratib yozish shart emas.

5. Massiv elementi: T[number]

Massivning indeksi — son. Shuning uchun [number] massiv elementi type'ini beradi:

type Mahsulotlar = Mahsulot[];
type BittaMahsulot = Mahsulotlar[number]; // Mahsulot

typeof va as const bilan birga bu juda kuchli pattern — massivdan union yasash (55-dars):

const ROLLAR = ["admin", "muharrir", "mehmon"] as const;

type Rol = (typeof ROLLAR)[number]; // "admin" | "muharrir" | "mehmon"

function ruxsatBer(rol: Rol) { /* ... */ }

ruxsatBer("admin");    // ✅
ruxsatBer("direktor");
// ❌ Argument of type '"direktor"' is not assignable to parameter of type '"admin" | "muharrir" | "mehmon"'.

Endi rollar ro'yxati bitta joyda yashaydi: runtime'da massiv sifatida (masalan, <select> uchun), type darajasida esa union sifatida. Yangi rol qo'shsangiz — ikkalasi ham yangilanadi.

as const'siz esa natija oddiy string bo'lib qoladi:

const ROLLAR2 = ["admin", "muharrir"];
type Rol2 = (typeof ROLLAR2)[number]; // string — 🐛 union yo'qoldi

6. Tuple elementi: T[0], T[1]

Tuple'da har bir pozitsiyaning o'z type'i bor, shuning uchun aniq raqam bilan murojaat qilinadi:

type Juftlik = [string, number];

type Birinchi = Juftlik[0];      // string
type Ikkinchi = Juftlik[1];      // number
type Istalgan = Juftlik[number]; // string | number

7. Optional maydonda undefined ham keladi

interface Mahsulot2 {
  nomi: string;
  chegirma?: number;
}

type Chegirma = Mahsulot2["chegirma"]; // number | undefined

Bu to'g'ri xatti-harakat: maydon yo'q bo'lishi mumkin, demak qiymati undefined ham bo'lishi mumkin. Buni yodda tuting — Chegirma type'idagi qiymatni ishlatishdan oldin tekshirish kerak bo'ladi.

8. Indeks faqat type bo'la oladi

Qavs ichida qiymat (o'zgaruvchi) emas, type turishi shart:

const kalit = "narx";

type X = Mahsulot[kalit];
// ❌ 'kalit' refers to a value, but is being used as a type here. Did you mean 'typeof kalit'?

type Y = Mahsulot[typeof kalit]; // ✅ number

kalit — const, shuning uchun typeof kalit — "narx" literal type'i va bu ishlaydi.

Eng ko'p uchraydigan xato

Nuqta bilan murojaat qilish (T.kalit). JS odati bo'yicha qo'l o'zi Mahsulot.narx deb yozib yuboradi:

function narxniFormatla(narx: Mahsulot.narx) {
  // ❌ Cannot access 'Mahsulot.narx' because 'Mahsulot' is a type, but not a namespace.
  //    Did you mean to retrieve the type of the property 'narx' in 'Mahsulot' with 'Mahsulot["narx"]'?
  // ...
}

Nega bunday bo'ladi? Type darajasida nuqta (A.B) namespace ichidagi narsaga murojaat uchun band qilingan. Interface yoki type alias namespace emas, shuning uchun TS bu yozuvni maydon type'i deb tushunmaydi. Yaxshiyamki, xato xabari to'g'ri yechimni o'zi taklif qiladi.

✅ Yechim — har doim kvadrat qavs va qo'shtirnoq:

function narxniFormatla(narx: Mahsulot["narx"]) {
  return narx.toLocaleString() + " so'm";
}

✅ Ichma-ich bo'lsa ham — har bir qadam qavs bilan:

type Shahar = Buyurtma["mijoz"]["manzil"]["shahar"]; // ✅
// Buyurtma.mijoz.manzil.shahar                      // ❌

Esda tuting: type darajasida maydon type'i faqat T["kalit"] bilan olinadi — nuqta emas, qavs.