Index Signatures
TypeScript'dagi index signature'lar, noUncheckedIndexedAccess va Map bilan xavfsizroq lug'at yaratish.
18-dars
Index Signatures
Ba'zan obyektning kalitlari oldindan noma'lum bo'ladi: so'z chastotasi ({ salom: 3, dunyo: 1 }), ID bo'yicha keshlash, tarjima lug'ati, HTTP header'lar. Bunda name, age kabi aniq property'larni sanab chiqib bo'lmaydi. Ammo object juda keng, any esa tekshiruvni butunlay o'chiradi.
Index signature shu muammoni hal qiladi: "kalitlari bu tipda, qiymatlari esa bu tipda bo'lgan istalgan miqdordagi property" deb aytasiz. Obyekt lug'at (dictionary) sifatida ishlatiladi, compiler esa qiymat tipini tekshirib turadi.
Qanday ishlaydi?
1. Sintaksis: [nom: KalitTipi]: QiymatTipi
type WordCount = { [word: string]: number };
const counts: WordCount = { salom: 3, dunyo: 1 }; // ✅
counts.typescript = 5; // ✅ yangi kalit qo'shish mumkin
counts["yangi"] = 1; // ✅
counts.bad = "ko'p"; // ❌ Type 'string' is not assignable to type 'number'.
word faqat hujjat uchun yorliq, tip tizimiga ta'siri yo'q. Uni key, id, product deb ma'noli nomlash mumkin.
2. Kalit tipi: string, number, symbol
type ByString = { [key: string]: boolean };
type ByNumber = { [index: number]: string };
type BySymbol = { [key: symbol]: number }; // ✅ TS 4.4+
[key: boolean] yoki [key: "a" | "b"] yozib bo'lmaydi. Literal union kalitlari uchun mapped type kerak.
JS'da obyekt kalitlari doim string yoki symbol, shuning uchun obj[1] runtime'da obj["1"] bo'ladi. Bu sababdan string index signature number kalitni ham qabul qiladi:
const dict: { [k: string]: string } = { "1": "bir" };
dict[1]; // ✅ tip: string, runtime'da "1" kaliti o'qiladi
Ikkalasi birga kelsa, number index'ning qiymat tipi string index'ning qiymat tipiga mos bo'lishi shart:
type Ok = { [k: string]: string | number; [i: number]: number }; // ✅
type Bad = { [k: string]: number; [i: number]: string };
// ❌ Numeric index type 'string' is not assignable to string index type 'number'.
3. Ma'lum property'lar index signature bilan mos bo'lishi shart
type Bad = {
[key: string]: number;
name: string;
// ❌ Property 'name' of type 'string' is not assignable to 'string' index type 'number'.
};
Sabab: obj.name ham "string kalit" bo'lgani uchun index signature'ning number va'dasiga bo'ysunishi kerak. Yechim: index'ning qiymat tipini kengaytirish yoki tipni ikkiga bo'lish.
type Ok1 = { [key: string]: number | string; name: string; age: number }; // ✅ kengaytirish
type Ok2 = { name: string } & { [key: string]: number };
// ⚠️ e'lon qilinadi, lekin { name: "Ali" } qiymatini yaratib bo'lmaydi
Amalda birinchi yo'l yoki ma'lum maydonlarni alohida ichki obyektga ajratish ({ meta: {...}; items: { [k: string]: number } }) toza chiqadi.
4. Aniq property + index signature aralashmasi
type Headers = {
"content-type": string; // ma'lum kalit, aniq tip
[header: string]: string; // qolganlari ixtiyoriy
};
const h: Headers = { "content-type": "json", "x-token": "abc" }; // ✅
Index signature bo'lgan tipda excess property check ishlamaydi, chunki har qanday qo'shimcha kalit ruxsat etilgan. Imloviy xato ("content-tpye") ham jimgina o'tib ketadi.
5. readonly index signature
type Dict = { readonly [key: string]: number };
const d: Dict = { a: 1 };
d.a = 2;
// ❌ Index signature in type 'Dict' only permits reading.
6. Runtime'da tip yo'q, obyekt esa prototype zanjiriga ega
Tiplar compile vaqtida o'chadi (type erasure). Oddiy {} Object.prototype dan meros oladi, shuning uchun toString, constructor, hasOwnProperty kabi kalitlar "bepul" mavjud. Index signature bu haqiqatni tipga aks ettirmaydi. Quyidagi xato aynan shu haqda.
Eng ko'p uchraydigan xato
Index signature "har qanday kalit bo'yicha T qaytadi" deb va'da beradi, lekin bu yolg'on.
const stock: { [product: string]: number } = { olma: 10, nok: 0 };
const total = stock["banan"] + 1;
// ⚠️ compile bo'ladi. Tip: number. Runtime: undefined + 1 = NaN
stock["banan"].toFixed(2);
// ⚠️ compile bo'ladi. Runtime: TypeError: Cannot read properties of undefined
const weird = stock["constructor"] + 1;
// ⚠️ compile bo'ladi. Runtime: Object funksiyasi + 1 = "function Object() { [native code] }1"
Compiler stock[istalgan_string] ni number deb hisoblaydi, chunki kalitning bor-yo'qligini tip darajasida bilib bo'lmaydi. Natijada undefined yoki prototype'dan kelgan funksiya "number" niqobida yuradi. Xato tip tekshiruvidan o'tadi va faqat runtime'da, ko'pincha production'da chiqadi.
To'g'ri yechimlar:
// ✅ 1-yechim: qiymat tipiga `| undefined` ni ochiq yozish
const stock1: { [product: string]: number | undefined } = { olma: 10 };
stock1["banan"] + 1; // ❌ 'stock1["banan"]' is possibly 'undefined'.
(stock1["banan"] ?? 0) + 1; // ✅ 1 (??)
// ✅ 2-yechim: tsconfig'da noUncheckedIndexedAccess (hamma index access'ga | undefined qo'shadi)
// Bu bayroq `strict` ichiga kirmaydi, alohida yoqiladi.
// Yoqilganda: stock["banan"] tipi number | undefined bo'ladi
noUncheckedIndexedAccess massivlarga ham ta'sir qiladi: arr[0] ham T | undefined bo'ladi. Bu xavfsizroq, lekin har bir indekslashda tekshiruv talab qiladi, shuning uchun jamoalar uni ongli ravishda yoqadi.
// ✅ 3-yechim: prototype kalitlaridan himoya — faqat o'zining kalitini o'qish
function getStock(name: string): number {
return Object.hasOwn(stock, name) ? stock[name] : 0;
}
// Object.hasOwn ES2022 lib talab qiladi
// ✅ 4-yechim (tavsiya): haqiqiy lug'at kerak bo'lsa — Map
const stockMap = new Map<string, number>([["olma", 10]]); // generic sintaksis
const n = stockMap.get("banan"); // tip: number | undefined — compiler tekshirishga majburlaydi
const safe = (stockMap.get("constructor") ?? 0) + 1; // ✅ 1 — prototype muammosi yo'q
Map dinamik kalitlar uchun mo'ljallangan: tip halol (get doim V | undefined qaytaradi), prototype kalitlari aralashmaydi, size bor, kalit har qanday tipda bo'la oladi. Obyekt esa JSON'ga aylanadigan, kalitlari ko'pincha ma'lum bo'lgan ma'lumotda qulay. V8 darajasida ham dinamik qo'shiladigan/o'chiriladigan kalitli obyektlar dictionary mode'ga o'tadi, Map esa aynan shu ish uchun optimallashtirilgan.
Kalitlari aslida ma'lum bo'lsa, index signature ishlatmang.
type Theme = { [key: string]: string };
const t: Theme = { primary: "#00f", secondry: "#0f0" }; // ⚠️ "secondry" imloviy xatosi jimgina o'tdi
t.primry; // ⚠️ tip: string — xato yo'q, runtime'da undefined
// ✅ Kalitlar chekli bo'lsa, ularni sanang
type Theme2 = { primary: string; secondary: string };
const t2: Theme2 = { primary: "#00f", secondry: "#0f0" }; // ❌ imloviy xato ushlandi
Kalitlar chekli, lekin ko'p bo'lsa, literal union ustida Record<"primary" | "secondary", string> yozing. Index signature faqat kalitlar haqiqatan ham dinamik bo'lgan joyda to'g'ri tanlov.