Seriya: React Basics Dars 67

React va REST API — Frontend’dan backend’ga so‘rov yuborish

React'da REST API tushunchasi, fetch API orqali server bilan bog'lanish, useEffect orqali ma'lumotlarni yuklab olish va xatoliklarni boshqarish.

67-dars

React va REST API — Frontend’dan backend’ga so‘rov yuborish

Shu paytgacha biz faqat React’ning ichki holatlari (state) va oddiy shakllar (forms) bilan ishladik. Ammo real hayotdagi haqiqiy veb-ilovalar ma'lumotlarni faqat foydalanuvchi qurilmasida saqlab qolmaydi — ular server bilan bog'lanib, ma'lumotlarni olib keladi (GET) yoki yangi ma'lumotlarni yuboradi (POST). Bu jarayon REST API orqali amalga oshiriladi.


REST API o'zi nima va u qanday ishlaydi?

REST API (Representational State Transfer Application Programming Interface) — bu frontend (React ilovamiz) va backend (server hamda ma'lumotlar bazasi) bir-biri bilan standart asosida muloqot qilishi uchun ishlatiladigan universal qoidalar to'plamidir.

Muloqot jarayoni 2 bosqichdan iborat:

  1. So'rov (Request): React ilovasi serverga ma'lum bir manzil (Endpoint, masalan: /api/users) orqali so'rov yuboradi.
  2. Javob (Response): Server so'rovni qabul qilib, ma'lumotlar bazasidan kerakli ma'lumotlarni oladi va natijani ko'pincha JSON (JavaScript Object Notation) formatida qaytaradi.

React'da serverga so'rov yuborish usullari

Usul Afzalligi Kamchiligi Qachon ishlatiladi?
fetch API Brauzerning o'zida tayyor o'rnatilgan, hech qanday qo'shimcha paket o'rnatish shart emas response.okni qo'lda tekshirish kerak, JSON'ga o'girish 2 bosqichli (res.json()) Kichik va o'rta loyihalarda, qo'shimcha kutilmagan hajmdan qochishda
Axios JSON avtomatik o'giriladi, interceptorlar, xatoliklarni avtomatik ushlash, so'rovni bekor qilish oson Qo'shimcha paket (npm install axios) talab qiladi Katta, murakkab avtorizatsiya va tokenli ilovalarda

[!IMPORTANT] fetchda response.ok tekshiruvini unutmang! Brauzerning standart fetch funksiyasi serverdan 404 (Topilmadi) yoki 500 (Server xatosi) status kodi qaytganda so'rovni catch blokiga tushirmaydi (reject qilmaydi). Faqat tarmoq butunlay uzilib qolgandagina catch ishlaydi. Shu sababli, doimo if (!response.ok) { throw new Error(...) } deb tekshirish shart!


Kodda qanday ko'rinadi?

Keling, komponent ekranga chiqqanida (Mount bosqichida) serverdan foydalanuvchilar ro'yxatini yuklab oluvchi to'liq komponentni ko'ramiz:

import React, { useState, useEffect } from 'react';

// Serverdan keladigan foydalanuvchi obyektining TypeScript tipi
type User = {
  id: number;
  name: string;
  email: string;
};

export default function ApiFetchDemo() {
  const [users, setUsers] = useState<User[]>([]);
  const [isLoading, setIsLoading] = useState<boolean>(true);
  const [error, setError] = useState<string | null>(null);

  // Komponent ekranga ilk bor chiqqanda serverga so'rov yuboramiz
  useEffect(() => {
    const fetchUsers = async () => {
      try {
        const response = await fetch('https://jsonplaceholder.typicode.com/users');

        // 1. Server javobi muvaffaqiyatli ekanini tekshiramiz (status 200-299)
        if (!response.ok) {
          throw new Error(`Server xatosi: ${response.status}`);
        }

        // 2. JSON formatidagi ma'lumotni o'qiymiz
        const data: User[] = await response.json();
        setUsers(data);
      } catch (err: unknown) {
        if (err instanceof Error) {
          setError(err.message);
        } else {
          setError("Ma'lumotlarni yuklab olishda kutilmagan xatolik yuz berdi!");
        }
      } finally {
        setIsLoading(false);
      }
    };

    fetchUsers();
  }, []); // Bo'sh massiv [] - so'rov faqat 1 marta (mount paytida) yuboriladi

  // 1. Yuklanish holati
  if (isLoading) {
    return <p style={{ color: '#64748b' }}>⏳ Ma'lumotlar yuklanmoqda...</p>;
  }

  // 2. Xatolik holati
  if (error) {
    return <p style={{ color: '#ef4444' }}>❌ Xatolik: {error}</p>;
  }

  // 3. Muvaffaqiyatli ma'lumotlar ro'yxati
  return (
    <div style={{ padding: '16px', border: '1px solid #e2e8f0', borderRadius: '8px', maxWidth: '350px' }}>
      <h3 style={{ marginTop: 0 }}>React va REST API</h3>
      <ul style={{ paddingLeft: '20px', margin: 0 }}>
        {users.slice(0, 4).map((user) => (
          <li key={user.id} style={{ marginBottom: '8px', fontSize: '14px' }}>
            <strong>{user.name}</strong>
            <br />
            <span style={{ fontSize: '12px', color: '#64748b' }}>{user.email}</span>
          </li>
        ))}
      </ul>
    </div>
  );
}

[!TIP] Nega useEffectning o'zini async qilib bo'lmaydi? useEffect(async () => { ... }) deb yozish xatolik hisoblanadi, chunki useEffect faqat tozalash funksiyasini (cleanup function) qaytarishi kerak, async esa avtomatik ravishda Promise qaytaradi. Shu sababli asinxron funksiyani effekt ichida alohida e'lon qilib, so'ng darhol uni chaqirish (fetchUsers()) tavsiya etiladi.


Real hayotiy misol: Restoran menyusi va Ofitsiant

  • Mijoz va Stol (Frontend / React): Siz restoranda stolga o'tirib menyuni varaqlaysiz. Siz bevosita oshxonaga kirib ovqat pishirolmaysiz.
  • Oshxona va Ombor (Backend / Database): Barcha mahsulotlar va taomlar maxsus oshxonada saqlanadi.
  • Ofitsiant (REST API / Fetch): Siz ofitsiantga buyurtma berasiz (Request). Ofitsiant oshxonaga boradi, oshpazlar taomni tayyorlab ofitsiantga beradi va u taomni sizning stolingizga olib keladi (Response).
  • React ilovalari ham tashqi dunyo bilan xuddi shunday ofitsiant (API) orqali xavfsiz va qulay bog'lanadi.