Seriya: React Basics Dars 54

useReducer — Murakkabroq state transition’larini boshqarish

React'da useReducer hook'i, reducer sof funksiyasi, action va dispatch mexanizmi hamda murakkab holatlarni tartibli boshqarish.

54-dars

useReducer — Murakkabroq state transition’larini boshqarish

React'da oddiy va mustaqil holatlar uchun useState yetarli va qulay vositadir. Ammo komponent kattalashgani sari bir nechta bir-biriga bog'liq bo'lgan state'lar ko'payib ketishi yoki ularni o'zgartirish mantig'i (state transitions) murakkablashishi mumkin. Bunday holatlarda barcha o'zgarish mantiqini bitta markazlashtirilgan joyga jamlash uchun useReducer hook'i qo'llaniladi.


useReducer o'zi nima va nima uchun kerak?

useReducer — bu useState'ning kuchaytirilgan muqobili bo'lib, komponent holatini tartibli boshqarish imkonini beruvchi hook'dir. U 4 ta asosiy tushunchaga asoslanadi:

  1. State: Komponentning joriy holati (odatda bir nechta maydonlardan iborat obyekt).
  2. Action (Harakat): Nima sodir bo'lganligini ifodalovchi obyekt. U majburiy type va ixtiyoriy payload (qo'shimcha ma'lumot) maydonlariga ega bo'ladi (masalan: { type: 'INCREMENT' } yoki { type: 'SET_STEP', payload: 5 }).
  3. Reducer funksiya: (state, action) => newState ko'rinishidagi sof funksiya (pure function). U mavjud state va berilgan action asosida hech qanday tashqi o'zgarishlarsiz mutlaqo yangi state obyektini qaytaradi.
  4. Dispatch: Reducer funksiyasiga yangi action jo'natuvchi boshqaruvchi funksiya.

useState vs useReducer: Qaysi birini tanlash kerak?

Mezon useState useReducer
Holat turi Oddiy ma'lumotlar (string, number, boolean) Murakkab obyektlar, massivlar, bir-biriga bog'liq holatlar
Mantiqning joylashuvi Komponent ichidagi turli event handler'larga tarqaladi Komponentdan tashqarida bitta reducer funksiyasida jamlanadi
Oldingi holatga bog'liqlik Kam bog'liq bo'lgan holatlarda qulay Keyingi holat oldingi holatga qat'iy bog'liq bo'lganda ideal
Testlash (Testing) Komponent bilan birga testlanadi reducer alohida sof funksiya bo'lgani uchun oson testlanadi

[!IMPORTANT] Reducer sof funksiya (Pure Function) bo'lishi shart! Reducer funksiyasi ichida asinxron so'rovlar (fetch), tasodifiy sonlar (Math.random()), vaqt hisoblash (Date.now()) yoki mavjud state'ni to'g'ridan-to'g'ri o'zgartirish (mutation, masalan: state.count++) mutlaqo taqiqlanadi. U doimo yangi obyekt nusxasini qaytarishi kerak ({ ...state, count: state.count + 1 }).


Kodda qanday ko'rinadi?

Keling, qadamlari o'zgaruvchan bo'lgan hisoblagich (Counter) misolida useReducer va TypeScript integratsiyasini ko'rib chiqamiz:

import React, { useReducer } from 'react';

// 1. State'ning tipi
type State = {
  count: number;
  step: number;
};

// 2. Mumkin bo'lgan Action'lar tiplari (Discriminated Union)
type Action =
  | { type: 'INCREMENT' }
  | { type: 'DECREMENT' }
  | { type: 'SET_STEP'; payload: number }
  | { type: 'RESET' };

// Boshlang'ich holat
const initialState: State = { count: 0, step: 1 };

// 3. Reducer funksiya (barcha o'zgarish mantiqi shu yerda boshqariladi)
function counterReducer(state: State, action: Action): State {
  switch (action.type) {
    case 'INCREMENT':
      return { ...state, count: state.count + state.step };
    case 'DECREMENT':
      return { ...state, count: state.count - state.step };
    case 'SET_STEP':
      return { ...state, step: action.payload };
    case 'RESET':
      return initialState;
    default:
      return state;
  }
}

export default function CounterReducerDemo() {
  // 4. useReducer hook'ini ishga tushiramiz
  const [state, dispatch] = useReducer(counterReducer, initialState);

  return (
    <div style={{ padding: '16px', border: '1px solid #e2e8f0', borderRadius: '8px', maxWidth: '360px' }}>
      <h3 style={{ marginTop: 0 }}>useReducer Misoli</h3>
      <p>
        Hozirgi count: <strong>{state.count}</strong> (Qadam: {state.step})
      </p>

      {/* Hisoblagichni oshirish va kamaytirish */}
      <div style={{ display: 'flex', gap: '8px', marginBottom: '12px' }}>
        <button
          onClick={() => dispatch({ type: 'DECREMENT' })}
          style={{ padding: '6px 12px', cursor: 'pointer' }}
        >
          - {state.step}
        </button>
        <button
          onClick={() => dispatch({ type: 'INCREMENT' })}
          style={{
            padding: '6px 12px',
            backgroundColor: '#2563eb',
            color: 'white',
            border: 'none',
            borderRadius: '4px',
            cursor: 'pointer',
          }}
        >
          + {state.step}
        </button>
      </div>

      {/* Qadamni o'zgartirish va holatni qayta tiklash */}
      <div style={{ display: 'flex', gap: '8px', alignItems: 'center' }}>
        <button
          onClick={() => dispatch({ type: 'SET_STEP', payload: 5 })}
          style={{ padding: '4px 8px', fontSize: '12px', cursor: 'pointer' }}
        >
          Qadamni 5 ga sozlash
        </button>
        <button
          onClick={() => dispatch({ type: 'RESET' })}
          style={{
            padding: '4px 8px',
            fontSize: '12px',
            color: '#ef4444',
            cursor: 'pointer',
            border: '1px solid #fca5a5',
            borderRadius: '4px',
            backgroundColor: '#fff',
          }}
        >
          Reset
        </button>
      </div>
    </div>
  );
}

[!TIP] Discriminated Union qudrati: TypeScript'da har bir action'ga alohida type va mos payload berish orqali xatoliklarning oldi olinadi. switch (action.type) tekshiruvi orqali TypeScript har bir blokda qanday ma'lumot borligini aniq bilib turadi va avtomatik takliflarni ko'rsatadi.


Real hayotiy misol: Bankomat va amallar menyusi

  • useState (Oddiy hamyon): Cho'ntagingizdagi hamyon. Pulni shunchaki qo'lda olasiz yoki kiritasiz. Agar amallar ko'payib ketsa, qayerda qancha pul qolganini kuzatib borish va hisob-kitobda adashmaslik qiyinlashadi.
  • useReducer (Bankomat tizimi): Bankomatda barcha amallar oldindan belgilangan qat'iy buyruqlar (Actions: WITHDRAW, DEPOSIT, CHECK_BALANCE) orqali bajariladi:
    • Mijoz kartani kiritib, tugmani bosadi va buyruq yuboradi (dispatch);
    • Bankomatning markaziy protsessori (reducer) joriy balans va so'ralgan summani tahlil qilib, qoidalarga asosan yangi balansni hisoblab chiqaradi;
    • Tizimdan tashqari hech qanday noqonuniy o'zgarish sodir bo'lmaydi.