URL anatomy — Protocol, hostname, pathname, search va hash qismlari
URL manzillarining to'liq tuzilishi: protokol, xost, port, pathname, qidiruv parametrlari (query params), hash va ularning React Router'da ishlatilishi.
4-dars
URL anatomy — Protocol, hostname, pathname, search va hash qismlari
Tasavvur qiling, siz pochtadan do'stingizga xat yuboryapsiz. Buning uchun konvertga aniq manzil yozasiz: Mamlakat $\rightarrow$ Shahar $\rightarrow$ Ko'cha $\rightarrow$ Uy $\rightarrow$ Xonadon raqami. Agar bitta raqam yoki so'z xato bo'lsa, xat adashib qoladi.
Veb-olamida ham har bir sahifa yoki resursning o'ziga xos aniq manzili bor va u URL (Uniform Resource Locator) deb ataladi. React Router bilan professional ishlash uchun URL'ning qaysi qismi nima vazifani bajarishini va qaysi qismi aynan routerga tegishli ekanligini chuqur tushunish shart.
Namunaviy to'liq URL anatomiyasi
Keling, bitta murakkab real URL'ni olib, uni mantiqiy bo'laklarga ajratamiz:
https://my-app.com:3000/dashboard/candidates?status=active&page=2#top
└─┬─┘ └──────┬──────┘└─┬┘ └────────┬────────┘ └──────────┬─────────┘ └─┬┘
│ │ │ │ │ │
Protocol Hostname Port Pathname Search (Query) Hash
URL'ning 5 ta asosiy qismi
1. Protocol (Protokol) — https://
- Vazifasi: Brauzer va server bir-biri bilan qaysi aloqa qoidalari asosida ma'lumot almashishini bildiradi.
- Keng tarqalgan turlari:
https://— xavfsiz, shifrlangan ma'lumot uzatish (zamonaviy veb standarti).http://— shifrlanmagan oddiy protokol (ko'pincha lokal muhitda).ws:///wss://— WebSocket ulanishlari.file://— kompyuteringizdagi mahalliy fayl.
2. Hostname va Port (Xost nomi va Port) — my-app.com:3000
- Hostname (
my-app.comyokilocalhost): Serverning internetdagi nomi yoki IP manzili. - Port (
:3000,:8080): Serverdagi aynan qaysi tarmoq eshigiga ulanayotganingizni ko'rsatadi (masalan, dasturlash paytidalocalhost:5173). - React Router bilan aloqasi: React Router ushbu qismga umuman tegmaydi. Saytingiz qaysi domenda yoki portda joylashgan bo'lishidan qat'i nazar, marshrutlash bir xil ishlayveradi.
3. Pathname (Yo'l / Path) — /dashboard/candidates
- Vazifasi: Ilova ichidagi aynan qaysi bo'limga yoki sahifaga kirganingizni ifodalaydi.
- React Router uchun ahamiyati: Eng muhim qism! React Router aynan mana shu
pathnamega qarab qaysi komponentni render qilishni hal qiladi:
<Routes>
{/* pathname "/" bo'lsa Home chiqadi */}
<Route path="/" element={<Home />} />
{/* pathname "/dashboard/candidates" bo'lsa Candidates chiqadi */}
<Route path="/dashboard/candidates" element={<Candidates />} />
</Routes>
4. Search / Query Parameters (So'rov parametrlari) — ?status=active&page=2
- Vazifasi: Sahifani o'zgartirmasdan turib, unga qo'shimcha parametrlar (filtrlar, saralash, qidiruv so'zi, sahifalash) yuborish.
- Tuzilishi:
- Doimo savol belgisi (
?) bilan boshlanadi. - Kalit va qiymat juftligi ko'rinishida yoziladi (
status=active). - Bir nechta parametrlar ampersand (
&) belgisi bilan ulanadi (&page=2).
- Doimo savol belgisi (
- React Router bilan aloqasi: React Router'dagi
useSearchParams()hooki aynan shu qismni o'qish va o'zgartirish uchun xizmat qiladi:
import { useSearchParams } from 'react-router-dom';
function Candidates() {
const [searchParams, setSearchParams] = useSearchParams();
const status = searchParams.get('status'); // "active"
const page = searchParams.get('page'); // "2"
return <p>Holat: {status}, Sahifa: {page}</p>;
}
5. Hash / Fragment (Xesh / Anchor) — #top
- Vazifasi: Sahifaning ichidagi ma'lum bir ID'ga ega bo'lgan HTML elementiga (masalan,
<div id="top">yoki<section id="pricing">) to'g'ridan-to'g'ri sakrash (scroll) uchun ishlatiladi. - Xususiyati: Hash qismi hech qachon serverga yuborilmaydi. U faqat brauzerning ichida elementni topish uchun xizmat qiladi.
JavaScript va React Router'da URL ma'lumotlarini olish
1. Brauzerning o'zida (window.location):
console.log(window.location.protocol); // "https:"
console.log(window.location.hostname); // "my-app.com"
console.log(window.location.port); // "3000"
console.log(window.location.pathname); // "/dashboard/candidates"
console.log(window.location.search); // "?status=active&page=2"
console.log(window.location.hash); // "#top"
2. React Router'da (useLocation hooki):
React Router ichida URL o'zgarishlarini reaktiv kuzatish uchun useLocation() hooki ishlatiladi:
import { useLocation } from 'react-router-dom';
function NavigationTracker() {
const location = useLocation();
console.log('Joriy yo\'l:', location.pathname); // "/dashboard/candidates"
console.log('Parametrlar:', location.search); // "?status=active&page=2"
console.log('Xesh:', location.hash); // "#top"
return <div>Siz turgan manzil: {location.pathname}</div>;
}
Taqqoslash jadvali
| URL Qismi | JavaScript xossasi | Misol | React Router'dagi o'rni |
|---|---|---|---|
| Protocol | location.protocol |
https: |
Aloqasi yo'q |
| Hostname | location.hostname |
my-app.com |
Aloqasi yo'q |
| Port | location.port |
3000 |
Aloqasi yo'q |
| Pathname | location.pathname |
/dashboard/candidates |
Asosiy qism (<Route path="...">) |
| Search | location.search |
?status=active |
useSearchParams() orqali o'qiladi |
| Hash | location.hash |
#top |
Sahifa ichidagi ankor sakrashlar |
Real hayotiy analogiya: Katta Biznes Markazi
Tasavvur qiling, siz poytaxtdagi ulkan "Hilol Plaza" biznes markaziga boryapsiz:
- Protocol: Bino qorovulligi bilan qaysi tilda salomlashishingiz (O'zbekcha / Ruscha).
- Hostname + Port: Shahardagi biznes markazining manzili: Navoiy ko'chasi, 15-bino.
- Pathname: Bino ichidagi qaysi xonaga kirayotganingiz: /3-qavat/304-xona (React Router aynan shu xonaga olib boradi).
- Search (Query): Siz qidirayotgan hujjat papkasi: ?muallif=akmal&yil=2026.
- Hash: Stol ustidagi qaysi varaqqa qarash kerakligi: #oxirgi-bet.
Xulosa
React Router ilovasida URL shunchaki chiroyli satr emas, balki butun dastur holatini (state) boshqaruvchi muhim ma'lumotlar omboridir. pathname qaysi sahifa ko'rinishini belgilasa, search qismi ushbu sahifadagi filtrlarni ifodalaydi. Keyingi darslarda ushbu qismlarni React Router komponentlari orqali amalda boshqarishni boshlaymiz!