Seriya: Axios Dars 78

Access Token Expiration — Access token muddati tugashini aniqlash

Access token muddati tugashini aniqlash usullari: Reaktiv (401 response interceptor) vs Proaktiv (JWT exp tekshiruvi), base64url dekodlash, Date.now() va request interceptor integratsiyasi.

78-dars

Access Token Expiration — Access token muddati tugashini aniqlash

Xavfsizlik nuqtai nazaridan Access Tokenlar juda qisqa muddatli qilib belgilanadi (masalan, 10–15 daqiqa). Bu vaqt o'tgach, token o'z kuchini yo'qotadi va server har qanday himoyalangan so'rovlarni rad eta boshlaydi.

Foydalanuvchi tizimda ishlab turgan vaqtda uning seansi uzilib qolmasligi uchun token muddati tugaganini aniqlash va yangisini olish talab etiladi. Buning ikkita asosiy yondashuvi mavjud: Reaktiv (Reactive) va Proaktiv (Proactive).


1. Reaktiv yondashuv (Reactive Approach — Sukutdagi usul)

Bu usulda frontend ilova so'rov jo'natishdan oldin tokenning vaqtini tekshirib o'tirmaydi:

  1. So'rov mavjud (ehtimol muddati o'tgan) token bilan serverga yuboriladi.
  2. Server token muddati tugaganini ko'rib, 401 Unauthorized xatosini qaytaradi.
  3. Axios Response Interceptor bu 401 xatosini ushlab oladi va avtomatik ravishda yangilash jarayonini (Token Refresh) boshlaydi.
  4. Yangi token olingach, muvaffaqiyatsiz bo'lgan asl so'rov qaytadan yuboriladi (retry).
sequenceDiagram
    autonumber
    actor User as Foydalanuvchi
    participant Axios as Axios Client
    participant Backend as Backend API

    User->>Axios: Ma'lumot so'rash (GET /profile)
    Axios->>Backend: Request (Eski Token bilan)
    Backend-->>Axios: 401 Unauthorized (Token muddati tugagan)
    Note over Axios: Response Interceptor 401 ni ushlaydi
    Axios->>Backend: POST /auth/refresh (Yangi token so'rash)
    Backend-->>Axios: 200 OK (Yangi Access Token)
    Axios->>Backend: Asl so'rovni takrorlash (Yangi Token bilan)
    Backend-->>Axios: 200 OK (Profile ma'lumotlari)
    Axios-->>User: Natijani ko'rsatish

Afzalliklari:

  • Amalga oshirish nisbatan oson va backend xatosiga to'liq tayanadi.
  • Token ichki tuzilishini (JWT payload) frontendda dekodlash shart emas.

Kamchiliklari:

  • Ortiqcha tarmoq so'rovi ketadi: har safar token muddati o'tganda kamida bitta so'rov 401 xatosi bilan tushib, keyin qayta yuboriladi.
  • Tarmoq kechikishi (latency) oshadi (foydalanuvchi 401 + refresh + retry kutishga majbur).

2. Proaktiv yondashuv (Proactive Approach — Oldindan aniqlash)

Bu usulda so'rovni tarmoqqa yuborishdan oldin uning amal qilish muddati (expiration time) dasturiy ravishda tekshirib ko'riladi. Agar tokenning vaqti o'tib bo'lgan (yoki tugashiga bir necha soniya qolgan) bo'lsa, so'rov yuborilmasdan oldin token yangilanadi.

sequenceDiagram
    autonumber
    actor User as Foydalanuvchi
    participant Axios as Axios Request Interceptor
    participant Backend as Backend API

    User->>Axios: Ma'lumot so'rash (GET /profile)
    Note over Axios: Token vaqti tekshiriladi (isTokenExpired)
    alt Token muddati o'tgan (yoki oz qolgan)
        Axios->>Backend: POST /auth/refresh
        Backend-->>Axios: 200 OK (Yangi Token)
        Note over Axios: Yangi token saqlanadi
    end
    Axios->>Backend: Request (Yangi/Yaroqli Token bilan)
    Backend-->>Axios: 200 OK (Profile ma'lumotlari)
    Axios-->>User: Natijani ko'rsatish

JWT (JSON Web Token) qanday tuzilgan?

Standart JWT uch qismdan iborat bo'lib, ular nuqtalar (.) bilan ajratiladi:

Header.Payload.Signature
  1. Header: Algoritm va token turi ({"alg": "HS256", "typ": "JWT"}).
  2. Payload: Asosiy da'volar (claims), jumladan tokenning amal qilish muddati: exp (Expiration time — Unix timestamp formatida, soniyalarda).
  3. Signature: Token soxtalashtirilmaganini tasdiqlovchi raqamli imzo.

[!NOTE] Payload qismi shifrlanmagan, u shunchaki Base64URL formatida kodlangan. Uni brauzerda maxsus maxfiy kalitsiz ham osonlikcha o'qib olish mumkin.


3. Amaliyot: TypeScript yordamida Token muddati tugaganini tekshirish

Keling, token ichidagi exp maydonini xavfsiz o'qib, uning vaqti o'tgan yoki o'tmaganini aniqlovchi yordamchi funksiya yozamiz.

[!TIP] Bufer vaqti (Clock Skew / Margin): Haqiqiy loyihalarda tokenni aynan tugagan soniyasida emas, balki tugashiga 30–60 soniya qolganida muddati o'tgan deb hisoblash tavsiya etiladi. Sababi, so'rov tarmoqda ketayotgan bir necha soniyada token serverga yetib bormasdan eskirib qolishi mumkin.

// src/utils/jwtHelper.ts

export interface JwtPayload {
  exp?: number; // Unix timestamp (sekundlarda)
  iat?: number; // Yaratilgan vaqti (sekundlarda)
  sub?: string;
  [key: string]: unknown;
}

/**
 * Access token muddati tugagan yoki tugashiga oz qolganligini tekshiradi.
 * @param token JWT string
 * @param bufferSeconds Oldindan yangilash uchun bufer vaqti (sukut bo'yicha 30 soniya)
 */
export const isTokenExpired = (token: string, bufferSeconds: number = 30): boolean => {
  try {
    // 1. Tokenning payload qismini ajratib olamiz (Header.Payload.Signature)
    const parts = token.split('.');
    if (parts.length !== 3) {
      return true; // Token formati noto'g'ri bo'lsa, yaroqsiz deb topamiz
    }

    const base64Url = parts[1];
    if (!base64Url) return true;

    // 2. Base64URL formatidan oddiy Base64 ga va UTF-8 matniga o'giramiz
    const base64 = base64Url.replace(/-/g, '+').replace(/_/g, '/');
    const jsonPayload = decodeURIComponent(
      atob(base64)
        .split('')
        .map((c) => '%' + ('00' + c.charCodeAt(0).toString(16)).slice(-2))
        .join('')
    );

    const parsedPayload: JwtPayload = JSON.parse(jsonPayload);

    // 3. Agar exp maydoni mavjud bo'lmasa, xavfsizlik uchun muddati o'tgan deb qaraymiz
    if (!parsedPayload.exp) {
      return true;
    }

    // 4. Joriy vaqtni sekundlarda olamiz (Date.now() millisekund qaytaradi)
    const currentTime = Date.now() / 1000;

    // 5. Agar tokenning tugash vaqti (joriy vaqt + bufer) dan kichik bo'lsa -> MUDDATI O'TGAN!
    return parsedPayload.exp < currentTime + bufferSeconds;
  } catch (error) {
    // Agar tokenni tahlil qilishda har qanday xatolik yuz bersa -> Yaroqsiz
    return true;
  }
};

4. Request Interceptor ichida proaktiv tekshiruv

Endi bu tekshiruvni Axios Request Interceptorga ulab, so'rov tarmoqqa chiqishidan avval tokenning yaroqliligini kafolatlaymiz:

// src/api/client.ts
import axios, { InternalAxiosRequestConfig } from 'axios';
import { TokenManager } from './tokenManager';
import { isTokenExpired } from '../utils/jwtHelper';

// skipAuth xususiyati uchun Axios tipini kengaytiramiz
declare module 'axios' {
  export interface AxiosRequestConfig {
    skipAuth?: boolean;
  }
}

export const apiClient = axios.create({
  baseURL: 'https://api.example.com/v1',
  timeout: 10000,
});

apiClient.interceptors.request.use(
  async (config: InternalAxiosRequestConfig) => {
    // Ommaviy endpointlar uchun autentifikatsiyani o'tkazib yuboramiz
    if (config.skipAuth) {
      return config;
    }

    const token = TokenManager.getToken();

    if (token) {
      // PROAKTIV TEKSHIRUV: Token muddati tugaganligini oldindan tekshiramiz
      if (isTokenExpired(token)) {
        console.warn('[Auth]: Access token muddati tugagan yoki tugash arafasida. Yangilash talab etiladi.');
        
        // Bu yerda yangi token olish (Refresh Token) funksiyasini chaqirish mumkin:
        // const newToken = await authService.refreshToken();
        // config.headers.Authorization = `Bearer ${newToken}`;
        // return config;
      }

      config.headers.Authorization = `Bearer ${token}`;
    }

    return config;
  },
  (error) => Promise.reject(error)
);

[!WARNING] Proaktiv tekshiruv vaqtida brauzer soati bilan server soati o'rtasida ozgina tafovut (clock drift) bo'lishi mumkin. Shu sababli bufferSeconds: 30 (30 soniya zaxira) qo'yish juda muhimdir.


5. Reaktiv vs Proaktiv yondashuvlar taqqoslovi

Xususiyat Reaktiv Yondashuv (Reactive) Proaktiv Yondashuv (Proactive)
Tekshirish joyi Response Interceptor (401 xatosida) Request Interceptor (so'rovdan oldin)
Tarmoq samaradorligi Pastroq (1 ta muvaffaqiyatsiz 401 so'rov ketadi) Yuqori (xatoli so'rov yuborilmaydi)
Kechikish (Latency) Yuqoriroq (Xato $\rightarrow$ Refresh $\rightarrow$ Retry) Minimal (so'rov oldidan tezkor yangilash)
Frontend logikasi Response error handler ichida navbat (queue) talab qiladi JWT parsing va bufer vaqtini hisoblash talab etiladi
Token turi talabi Har qanday token (Opaque yoki JWT) Faqat JWT (ichida exp bo'lishi kerak)
Tavsiya etilgan amaliyot Xavfsizlik to'ri (fallback) sifatida shart Asosiy yo'nalish (optimization) sifatida foydali

6. Sanoat Standarti: Gibrid Yondashuv

Real dunyodagi yirik va ishonchli loyihalarda faqat bitta usul bilan cheklanib qolinmaydi:

  1. Birinchi daraja (Proaktiv): Request Interceptor orqali token muddati tekshiriladi va iloji boricha 401 xatoliklari umuman yuz bermasligi ta'minlanadi.
  2. Ikkinchi daraja (Reaktiv xavfsizlik to'ri): Agar kutilmaganda foydalanuvchi huquqi bekor qilingan bo'lsa yoki soat tafovuti tufayli server baribir 401 qaytarsa, Response Interceptor zaxira reja sifatida ishga tushadi.

Xulosa

Access tokenlarning qisqa umr ko'rishi ilova xavfsizligini ta'minlaydi. Proaktiv yondashuv yordamida JWT ichidagi exp maydonini o'qib, so'rov ketishidan oldin uning amal qilish muddatini tekshirish foydalanuvchi tajribasini (UX) sezilarli darajada yaxshilaydi va ortiqcha 401 Unauthorized tarmoq xatolarining oldini oladi. Keyingi darsda ushbu mexanizmni to'liq avtomatik Silent Refresh va Refresh Token interfeysi bilan bog'lashni o'rganamiz.