Series: Axios Lesson 97

Custom Serialization — Request va response ma'lumotlarini maxsus serialize qilish

Axios'da maxsus serializatsiya va deserializatsiya: JSON replacer va reviver funksiyalari, Date obyektlarini avtomatik tiklash, BigInt qo'llab-quvvatlashi va transformRequest/transformResponse integratsiyasi.

97-dars

Custom Serialization — Request va response ma'lumotlarini maxsus serialize qilish

Standart holatda Axios so'rov yuborishda JSON.stringify() dan, serverdan javob kelganda esa JSON.parse() dan foydalanadi. Biroq real ishlab chiqarish loyihalarida oddiy JSON yetarli bo'lmagan yoki ma'lumotlarni buzib yuboradigan murakkab holatlar ko'p uchraydi:

  1. Sana obyektlari (Date): JavaScript'dagi Date obyektlari JSON matniga aylanganda oddiy satrga (ISO string) aylanib ketadi. Serverdan qaytganda ham ular Date emas, oddiy matn bo'lib keladi. Natijada har bir komponentda new Date(res.data.createdAt) deb qo'lda o'girib chiqishga majbur bo'lamiz.
  2. Maxsus ma'lumot turlari (BigInt, Map, Set): Standart JSON.stringify katta sonlarni (BigInt) ko'rganda TypeError: Do not know how to serialize a BigInt xatosini tashlaydi.
  3. Maxsus shifrlash (End-to-End Encryption): So'rov tanasini tarmoqqa chiqishidan oldin maxfiy kalit bilan shifrlash (AES-GCM) va serverdan kelgan shifrlangan ma'lumotni ochish (decrypt).

Ushbu muammolarni hal qilish uchun Axios'ning transformRequest va transformResponse mexanizmlarida Custom Serialization (Maxsus serializatsiya) arxitekturasini quramiz.


1. JSON Replacer va Reviver Qanday Ishlaydi?

JavaScript'ning o'rnatilgan JSON mexanizmi ushbu o'zgartirishlar uchun maxsus funksiyalarni qabul qiladi:

  • JSON.stringify(data, replacer): replacer har bir kalit-qiymat juftligini tekshiradi va tarmoqqa ketishidan oldin uni o'zgartirish (masalan, BigIntni satrga o'girish) imkonini beradi.
  • JSON.parse(text, reviver): reviver parsing jarayonida har bir qiymatni tekshirib, agar ISO sana formatiga to'g'ri kelsa, uni avtomatik tarzda haqiqiy Date obyektiga aylantirib beradi.
flowchart LR
    subgraph Request["So'rov Yuborish"]
        Obj["JS Obyekti\n{ amount: 100n, date: Date }"] --> Replacer["Custom Replacer\n(BigInt -> string)"]
        Replacer --> JSONStr["JSON Matni"]
    end

    subgraph Response["Javob Qabul Qilish"]
        RawJSON["Serverdan JSON\n'{\"createdAt\":\"2026-11-17T...\"}'"] --> Reviver["Custom Reviver\n(ISO String -> Date)"]
        Reviver --> TrueObj["Tayyor Obyekt\n{ createdAt: Date }"]
    end

2. Amaliyot: TypeScript va Axios yordamida Custom Serializer

Keling, barcha sanalarni avtomatik Date obyektiga aylantiruvchi va BigInt turlarini xavfsiz o'tkazuvchi toza serializatsiya modulini yozamiz:

// src/utils/customSerialization.ts

// ISO 8601 sana formatini aniqlovchi qat'iy RegExp
const ISO_DATE_REGEX =
  /^\d{4}-\d{2}-\d{2}T\d{2}:\d{2}:\d{2}(?:\.\d+)?(?:Z|[+-]\d{2}:\d{2})?$/;

export const customSerializer = {
  /**
   * REQUEST: Obyektni JSON string qilishda maxsus qoidalar
   */
  serialize: (data: unknown): string => {
    return JSON.stringify(data, (key, value) => {
      // 1. BigInt xatoligini bartaraf etamiz
      if (typeof value === 'bigint') {
        return value.toString();
      }

      // 2. Map obyektlarini oddiy obyektga o'giramiz
      if (value instanceof Map) {
        return Object.fromEntries(value.entries());
      }

      // 3. Set obyektlarini massivga o'giramiz
      if (value instanceof Set) {
        return Array.from(value);
      }

      return value;
    });
  },

  /**
   * RESPONSE: JSON matnini obyektga o'girishda sanalarni avtomatik tiklash (Reviver)
   */
  deserialize: <T = unknown>(jsonString: string): T => {
    return JSON.parse(jsonString, (key, value) => {
      // Agar qiymat satr bo'lsa va ISO sana formatiga to'g'ri kelsa -> Date obyektiga aylantiramiz!
      if (typeof value === 'string' && ISO_DATE_REGEX.test(value)) {
        return new Date(value);
      }
      return value;
    }) as T;
  },
};

3. Axios Instansiyasiga Ulab Qo'yish

Endi ushbu custom serializer'ni apiClient konfiguratsiyasiga markazlashgan tarzda joylashtiramiz:

// src/api/client.ts
import axios, { AxiosRequestTransformer } from 'axios';
import { customSerializer } from '../utils/customSerialization';

export const apiClient = axios.create({
  baseURL: 'https://api.mysite.com/v1',
  timeout: 10000,

  // 1. REQUEST: Tarmoqqa chiqishdan oldin maxsus serialize qilish
  transformRequest: [
    (data, headers) => {
      // FormData yoki fayllarni serializatsiya qilmaymiz
      if (data && !(data instanceof FormData)) {
        // Headers Content-Type ni JSON qilib belgilaymiz
        if (headers) {
          headers['Content-Type'] = 'application/json';
        }
        return customSerializer.serialize(data);
      }
      return data;
    },
    ...(axios.defaults.transformRequest as AxiosRequestTransformer[]),
  ],

  // 2. RESPONSE: Serverdan kelgan javobni xavfsiz deserialize qilish
  transformResponse: [
    (rawResponseData) => {
      if (typeof rawResponseData === 'string') {
        try {
          // Sanalar avtomatik ravishda haqiqiy Date obyektiga aylanadi!
          return customSerializer.deserialize(rawResponseData);
        } catch {
          // Agar JSON bo'lmasa (HTML yoki oddiy matn), o'zicha qaytaramiz
          return rawResponseData;
        }
      }
      return rawResponseData;
    },
  ],
});

4. Komponent va Servislarda Amaliy Foydalanish

Ushbu arxitekturaning eng ajoyib tomoni — dasturchi komponentlarda sana formatini o'girish haqida bosh qotirmaydi. TypeScript interfeysida maydonni Date deb belgilash kifoya:

// src/types/order.ts
export interface Order {
  id: string;
  orderNumber: string;
  totalAmount: number;
  createdAt: Date; // 👈 Endi bu string emas, haqiqiy Date!
  deliveryDate: Date;
}
// src/components/OrderCard.tsx
import React, { useEffect, useState } from 'react';
import { apiClient } from '../api/client';
import { Order } from '../types/order';

export const OrderCard: React.FC<{ orderId: string }> = ({ orderId }) => {
  const [order, setOrder] = useState<Order | null>(null);

  useEffect(() => {
    apiClient.get<Order>(`/orders/${orderId}`).then((res) => {
      setOrder(res.data);
    });
  }, [orderId]);

  if (!order) return <div>Yuklanmoqda...</div>;

  return (
    <div className="order-card">
      <h3>Buyurtma: #{order.orderNumber}</h3>
      {/* ⚠️ Hech qanday new Date() shart emas, to'g'ridan-to'g'ri Date metodlarini chaqiramiz: */}
      <p>Yaratilgan: {order.createdAt.toLocaleDateString('uz-UZ')}</p>
      <p>Vaqti: {order.createdAt.toLocaleTimeString()}</p>
      <p>Yil: {order.createdAt.getFullYear()}</p>
    </div>
  );
};

5. Nima uchun bu juda muhim va foydali?

  1. Boilerplate Kodni Yo'qotish: Har safar new Date(item.created_at) deb yozib yurish shart emas. Butun ilova bo'ylab barcha sanalar kelgan zahotiyoq tayyor Date obyekti bo'ladi.
  2. Xavfsiz hisob-kitoblar: Sanalarni solishtirish (order.createdAt > yesterday) yoki formatlash (toLocaleDateString) to'g'ridan-to'g'ri ishlaydi.
  3. Kengaytiriluvchanlik (Extensibility): Agar ertaga server bilan barcha ma'lumotlarni shifrlangan (encrypted payload) holda almashish talab etilsa, faqat customSerializer.serialize va deserialize ichiga shifrlash algoritmini ulash kifoya qiladi — ilovadagi 100 ta komponentdan birortasini o'zgartirish shart bo'lmaydi.

6. Standart JSON vs Custom Serializer Taqqoslovi

Mezon Standart Axios (JSON) Custom Serializer Bilan
Sana turlari (Date) Serverdan string bo'lib keladi Avtomatik haqiqiy Date obyektiga aylanadi
BigInt bilan ishlash 💥 TypeError xatosi tashlanadi Xavfsiz tarzda satrga o'girilib jo'natiladi
Map va Set Bo'sh {} obyektga aylanib yo'qoladi Obyekt va massivga to'g'ri o'giriladi
TypeScript mosligi Interfeysdagi createdAt: Date aldamchi bo'lib qoladi createdAt: Date 100% haqiqiy Date instansiyasi bo'ladi
Shifrlash integratsiyasi Har bir chaqiruvda qo'lda bajarish kerak Yagona markazlashtirilgan nuqtada bajariladi

Xulosa

Axios'da Custom Serialization — bu frontend ilovasini yanada intellektual va toza qilishning ajoyib usulidir. JSON.stringify (replacer) va JSON.parse (reviver) imkoniyatlarini transformRequest va transformResponse bilan birlashtirib, biz nafaqat sanalarni avtomatik tiklashga, balki murakkab ma'lumot turlari va xavfsiz shifrlash tizimlarini bir joyda toza boshqarishga erishamiz.