Series: TypeScript Basics Lesson 5

null va undefined

TypeScript'da null va undefined qanday farqlanishi, strictNullChecks va non-null assertion haqida.

5-dars

null va undefined

JavaScript'da "qiymat yo'qligi"ni bildiruvchi ikkita alohida tur bor: null va undefined. Bu ikkalasi TypeScript'da eng ko'p bosh og'rig'iga sabab bo'ladigan narsa — chunki aynan shu ikkalasi orqali mashhur "Cannot read property of undefined" xatosi kelib chiqadi. TypeScript'ning eng katta kuchi — aynan shu xatolarni runtime'ga yetib bormasdan, compile-time'da ushlab qolish.

Qanday ishlaydi?

Ikkalasi ham JavaScript'da bor va ular ozgina farq qiladi:

  • undefined — qiymat hali belgilanmagan holat (o'zgaruvchiga qiymat berilmagan, obyektda mavjud bo'lmagan xususiyat, funksiyadan hech narsa qaytmagan).
  • null — qiymat ataylab "bo'sh" deb belgilangan holat (dasturchi ongli ravishda "bu yerda hech narsa yo'q" deb qo'ygan).
let a: undefined = undefined;
let b: null = null;

let user: { name: string } | null = null; // "hali user yo'q" holatini ataylab ifodalash

Eng muhim qism — strictNullChecks sozlamasi.

U yoqilgan bo'lsa (zamonaviy loyihalarda deyarli har doim yoqilgan bo'ladi):

let name: string = null; // ❌ Xato: Type 'null' is not assignable to type 'string'

string tipiga null ni to'g'ridan-to'g'ri berib bo'lmaydi — chunki strictNullChecks yoqilganda har bir tip faqat o'z qiymatlarini qabul qiladi, null/undefined alohida qo'shilishi kerak:

let name: string | null = null; // ✅ Endi ruxsat berilgan — "string YOKI null"
name = "Ali"; // ✅ bu ham to'g'ri

Agar strictNullChecks o'chirilgan bo'lsa (eski loyihalarda uchrashi mumkin), null va undefined har qanday tipga erkin beriladi — bu esa aynan xavfli, runtime xatolarga olib keladigan holat.

Eng ko'p uchraydigan xato

Eng ko'p uchraydigan xato — obyektning mavjud bo'lmasligi mumkinligini (null bo'lishi mumkinligini) e'tiborga olmay, uning xususiyatiga to'g'ridan-to'g'ri murojaat qilish:

function getUser(id: number): { name: string } | null {
  return id === 1 ? { name: "Ali" } : null;
}

const user = getUser(2);
console.log(user.name); // ❌ Xato: 'user' is possibly 'null'

TypeScript bu yerda to'g'ri ogohlantiryapti — user haqiqatan ham null bo'lishi mumkin, va shu holatda .namega murojaat qilish runtime'da "Cannot read properties of null" xatosini beradi. To'g'ri yechim — avval tekshirish.

const user = getUser(2);
if (user !== null) {
  console.log(user.name); // ✅ Endi xavfsiz — TypeScript "narrow" qildi
}

Ikkinchi keng tarqalgan xato — muammoni to'g'ri hal qilish o'rniga, Non-null assertion (!) bilan compiler'ni "jim qildirish":

console.log(user!.name); // Xato yashiriladi, lekin runtime'dagi xavf yo'qolmaydi

Bu — compiler'ga "ishonch bilan aytyapman, bu null emas" deyish, lekin agar noto'g'ri bo'lsa, dastur baribir yiqiladi. Shuning uchun ! ni faqat 100% ishonchli holatlarda ishlatish tavsiya etiladi, aks holda if tekshiruvi yoki optional chaining (?.) afzalroq.