Series: TypeScript Basics Lesson 17

readonly

TypeScript'dagi readonly modifier, readonly massivlar, chuqurlik muammosi va DeepReadonly yechimi.

17-dars

readonly

JavaScript'da obyekt property'si istalgan joydan qayta yoziladi. Konfiguratsiya, entity ID'si yoki "faqat bir marta o'rnatiladigan" qiymat kodning uzoq bir burchagida tasodifan o'zgarib ketishi mumkin. Bunday xatoni topish qiyin, chunki o'zgartirgan joy ham, buzilgan joy ham bir-biridan uzoqda bo'ladi.

readonly modifier'i shu muammoni hal qiladi: property'ni faqat o'qiladigan deb belgilaydi, unga yozishga urinilsa compiler xato beradi. Bu ham hujjat vazifasini bajaradi: readonly massivni qabul qilgan funksiya "men uni o'zgartirmayman" deb va'da beradi.

Qanday ishlaydi?

1. Sintaksis: property nomi oldidan readonly

type User = {
  readonly id: number;
  name: string;
};

const u: User = { id: 1, name: "Ali" };   // ✅ e'lon paytida qiymat beriladi

u.name = "Vali";   // ✅ oddiy property
u.id = 2;          // ❌ Cannot assign to 'id' because it is a read-only property.

readonly va ? birga ishlaydi: readonly bio?: string.

2. Faqat compile vaqtida: runtime'da himoya yo'q

readonly tayyor JS'da hech qanday iz qoldirmaydi (type erasure). U Object.defineProperty chaqirmaydi, property descriptor'da writable: false qo'ymaydi. Runtime himoyasi kerak bo'lsa Object.freeze ishlatiladi. U [[Writable]]: false va [[Configurable]]: false o'rnatadi va tipni Readonly<T> deb qaytaradi:

const user = Object.freeze({ id: 1, name: "Ali" });
// tip: Readonly<{ id: number; name: string }>

user.id = 2;   // ❌ compile vaqtida xato
// runtime'da: strict mode'da TypeError, sloppy mode'da jimgina e'tiborsiz qoladi

3. readonly massivlar

Massivning push, pop, sort kabi mutatsiya qiluvchi metodlarini yo'qotish uchun readonly T[] yoziladi:

const days: readonly string[] = ["du", "se", "chor"];

days.push("pay");    // ❌ Property 'push' does not exist on type 'readonly string[]'.
days[0] = "yak";     // ❌ Index signature in type 'readonly string[]' only permits reading.
days.map(d => d.toUpperCase());   // ✅ o'zgartirmaydigan metodlar ishlaydi

const same: ReadonlyArray<string> = days;   // ✅ bir xil tip, generic sintaksis

const pair: readonly [number, number] = [1, 2];   // ✅ tuple ham bo'ladi

Funksiya parametrida bu ayniqsa foydali:

function sum(nums: readonly number[]): number {
  // nums.sort() ❌ — funksiya tashqaridagi massivni buzmasligi kafolatlanadi
  return nums.reduce((a, b) => a + b, 0);
}

const mutable = [1, 2, 3];
sum(mutable);   // ✅ mutable → readonly berish mumkin

const ro: readonly number[] = [1, 2, 3];
const m: number[] = ro;
// ❌ The type 'readonly number[]' is 'readonly' and cannot be assigned to the mutable type 'number[]'.

4. readonly va const turli narsalar

const p = { x: 1 };   // const — o'zgaruvchi bog'lanishini qulflaydi
p.x = 5;              // ✅ obyektning ichi o'zgaradi
p = { x: 2 };         // ❌ Cannot assign to 'p' because it is a constant.

type Q = { readonly x: number };   // readonly — property'ni qulflaydi

const o'zgaruvchini, readonly propertyni himoyalaydi. Ikkalasi bir-birini almashtirmaydi.

5. readonly ni qayerda olib tashlash mumkin

const frozen: { readonly id: number; name: string } = { id: 1, name: "Ali" };

// Spread yangi obyekt yaratadi va natijada readonly yo'qoladi
const copy = { ...frozen };
copy.id = 2;   // ✅ bu boshqa obyekt, frozen'ga ta'sir qilmaydi

Immutable yangilash pattern'i shunga tayanadi: eskisini o'zgartirmay, yangisini yaratasiz.

6. Boshqa joylardagi readonly

  • as const obyekt va massivni chuqur readonly va aniq literal qiladi.
  • class maydonlari uchun readonly faqat constructor'da yoziladi.
  • Index signature'ga ham qo'yiladi: { readonly [key: string]: number }.
  • Mapped type'larda readonly qo'shish va -readonly bilan olib tashlash mumkin.

Eng ko'p uchraydigan xato

readonly ni chuqur va xavfsiz himoya deb o'ylash. U faqat bitta darajadagi property'ni himoyalaydi, va bundan tashqari, oddiy tipga berilganda himoyasi jimgina yo'qoladi.

type Config = {
  readonly host: string;
  readonly db: { port: number };
};

const cfg: Config = { host: "localhost", db: { port: 5432 } };

cfg.host = "evil.com";   // ❌ Cannot assign to 'host' because it is a read-only property.
cfg.db.port = 9999;      // ⚠️ compile bo'ladi! db o'zi readonly, lekin ichidagi port emas

Ikkinchi tuzoq undan ham xavfliroq. Obyekt tiplarini solishtirishda TS property'lardagi readonly ni hisobga olmaydi:

type Mutable = { host: string };

const m: Mutable = cfg;   // ⚠️ compile bo'ladi, hech qanday ogohlantirish yo'q
m.host = "evil.com";      // ✅ Mutable'da host oddiy property
console.log(cfg.host);    // "evil.com" — readonly'ni aylanib o'tdik

Massivlar bundan farq qiladi: yuqorida ko'rganingizdek, readonly number[] ni number[] ga berib bo'lmaydi. Lekin obyekt property'larida bu tekshiruv yo'q, va bu TS'ning ma'lum kamchiligi. Shuning uchun readonly ni kafolat emas, niyat va yordamchi qatlam deb qarang.

To'g'ri yechimlar:

// ✅ 1-yechim: chuqur readonly tipi (mapped type, keyof, generic, recursive)
type DeepReadonly<T> = {
  readonly [K in keyof T]: DeepReadonly<T[K]>;
};

const safe: DeepReadonly<Config> = { host: "localhost", db: { port: 5432 } };
safe.db.port = 9999;   // ❌ Cannot assign to 'port' because it is a read-only property.

Bu tip primitive'lar va massivlar bilan to'g'ri ishlaydi, lekin funksiya property'lari bo'lsa qo'shimcha shart kerak bo'ladi.

// ✅ 2-yechim: runtime himoyasi uchun rekursiv freeze (Object.freeze o'zi ham sayoz)
function deepFreeze<T extends object>(o: T): Readonly<T> {
  for (const v of Object.values(o)) {
    if (typeof v === "object" && v !== null) deepFreeze(v);
  }
  return Object.freeze(o);
}

Tip darajasidagi DeepReadonly va runtime'dagi deepFreeze ni birga ishlatish eng ishonchli natija beradi: birinchisi yozayotganda, ikkinchisi ishlayotganda ushlaydi. Ikkalasining narxi bor: deepFreeze katta obyektlarda sekin, shuning uchun odatda faqat konfiguratsiya va konstanta ma'lumotlarga qo'llanadi.

// ✅ 3-yechim: mutatsiya o'rniga yangi obyekt yaratish
const next: Config = { ...cfg, db: { ...cfg.db, port: 5433 } };
// cfg tegilmagan, next — yangilangan nusxa