useEffect orqali ma’lumot olish — Oddiy fetch va uning cleanup masalalari
React'da useEffect ichida fetch bilan ishlash, Race Condition muammosi, AbortController orqali so'rovlarni bekor qilish va xotira sizib chiqishini (memory leak) oldini olish.
70-dars
useEffect orqali ma’lumot olish — Oddiy fetch va uning cleanup masalalari
Oldingi darslarda useEffect va fetch vositalari bilan alohida tanishgan edik. Ko'rinishidan, komponent ekranga chiqqanda useEffect ichida oddiygina fetch chaqirib qo'yish juda osondek tuyuladi. Ammo real loyihalarda bu usul kutilmagan ikki katta xatoga — Race Condition (Poyga holati) va **Memory Leak (Xotira sizib chiqishi)**ga olib kelishi mumkin.
Nima uchun oddiy fetch xavfli bo'lishi mumkin?
Tasavvur qiling, foydalanuvchi tezkor qidiruv maydoniga matn yozmoqda yoki tablarni tez-tez almashtirmoqda:
- Race Condition (Poyga holati):
- Foydalanuvchi "A" sahifasini ochdi (1-so'rov ketdi).
- Darhol "B" sahifasiga o'tdi (2-so'rov ketdi).
- "B" so'rovi tezroq keldi va ekranda to'g'ri "B" ma'lumoti chiqdi.
- Lekin kutilmaganda oradan biroz vaqt o'tgach, kechikkan 1-so'rov yetib keladi va "B" ma'lumotini o'chirib, o'rniga eskirgan "A" ma'lumotini joylab qo'yadi!
- Unmounted Component Update (O'chirilgan komponentni yangilash):
- Foydalanuvchi sahifani yuklab ulgurmasdan yopib yubordi (unmount).
- Ammo tarmoqdagi so'rov orqa fonda ishlab, javob kelganda mavjud bo'lmagan komponentning
setStatefunksiyasini chaqirishga urinadi va xotira sizib chiqishiga sabab bo'ladi.
Yechim: AbortController va Cleanup funksiyasi
Brauzerlarning o'rnatilgan AbortController API'si tarmoq orqali ketayotgan so'rovni xohlagan paytda to'xtatish (bekor qilish) imkonini beradi. useEffectning tozalash (cleanup) funksiyasi bilan birgalikda bu muammolarni 100% bartaraf etadi.
Ishlash tartibi:
- Effekt boshida:
const controller = new AbortController()yaratiladi. fetch(url, { signal: controller.signal })orqali so'rovga signal biriktiriladi.- Cleanup ichida:
return () => controller.abort()orqali komponent yopilganda yoki qayta render bo'lganda eski so'rov darhol bekor qilinadi.
AbortController vs Boolean Flag (ignore) taqqoslash
| Mezon | Boolean Flag (let ignore = false) |
AbortController (controller.abort()) |
|---|---|---|
| Poyga holatining oldini olish | Ha ✅ (javob state'ga yozilmaydi) | Ha ✅ (javob umuman qabul qilinmaydi) |
| Tarmoq trafigini tejash | Yo'q ❌ (so'rov orqa fonda davom etadi) | Ha ✅ (so'rov darhol to'xtatiladi) |
| Server yuklamasini kamaytirish | Yo'q ❌ | Ha ✅ |
| Tavsiya | Oddiy ma'lumotlarda qulay | Professional va eng to'g'ri yondashuv |
[!IMPORTANT]
AbortErrorni oddiy xato deb bilmang! So'rovcontroller.abort()orqali bekor qilinganda,fetchavtomatik ravishdaAbortErrornomli xatolik chiqaradi. Buni foydalanuvchiga qizil xato sifatida ko'rsatmaslik uchuncatchblokida:if (err.name === 'AbortError') return;deb tekshirib, xotirjam o'tkazib yuborish lozim!
Kodda qanday ko'rinadi?
Keling, to'liq tozalash mexanizmiga ega bo'lgan toza va xavfsiz komponentni ko'ramiz:
import React, { useState, useEffect } from 'react';
type UserData = {
id: number;
name: string;
email: string;
};
export default function EffectFetchCleanupDemo() {
const [user, setUser] = useState<UserData | null>(null);
const [isLoading, setIsLoading] = useState<boolean>(true);
const [error, setError] = useState<string | null>(null);
useEffect(() => {
// 1. AbortController yaratamiz
const controller = new AbortController();
const signal = controller.signal;
const fetchUserData = async () => {
setIsLoading(true);
setError(null);
try {
// 2. Signal'ni fetch parametrlariga uzatamiz
const response = await fetch('https://jsonplaceholder.typicode.com/users/1', { signal });
if (!response.ok) {
throw new Error(`Server xatosi: ${response.status}`);
}
const data: UserData = await response.json();
setUser(data);
} catch (err: unknown) {
// 3. Agar so'rov ataylab bekor qilingan bo'lsa, xatoni e'tiborsiz qoldiramiz
if (err instanceof Error && err.name === 'AbortError') {
console.log("So'rov muvaffaqiyatli bekor qilindi (Cleanup).");
return;
}
if (err instanceof Error) {
setError(err.message);
} else {
setError("Kutilmagan xatolik yuz berdi!");
}
} finally {
setIsLoading(false);
}
};
fetchUserData();
// 4. CLEANUP: Komponent yopilganda yoki qayta rendersa so'rovni to'xtatamiz
return () => {
controller.abort();
};
}, []); // Mount paytida 1 marta ishga tushadi
if (isLoading) return <p style={{ color: '#2563eb' }}>⏳ Ma'lumot yuklanmoqda...</p>;
if (error) return <p style={{ color: '#ef4444' }}>❌ Xatolik: {error}</p>;
return (
<div style={{ padding: '16px', border: '1px solid #e2e8f0', borderRadius: '8px', maxWidth: '350px' }}>
<h3 style={{ marginTop: 0 }}>useEffect + Fetch Cleanup</h3>
{user && (
<div>
<p style={{ margin: '0 0 4px 0' }}>
Foydalanuvchi: <strong>{user.name}</strong>
</p>
<span style={{ fontSize: '12px', color: '#64748b' }}>{user.email}</span>
</div>
)}
</div>
);
}
[!TIP] Zamonaviy kutubxonalar (TanStack Query / SWR): Real loyihalarda har safar
AbortControllerva kesh mexanizmlarini qo'lda yozib o'tirmaslik uchun TanStack Query (React Query) yoki SWR kabi kutubxonalar ishlatiladi. Ular kesh, poyga holati va cleanup amallarini ichki darajada avtomatik boshqaradi.
Real hayotiy misol: Mehmongacha yetib bormagan xat va chaqqon kurer
- So'rov boshlanishi (
fetch): Siz kurer orqali do'stingizning uyiga muhim xat jo'natasiz. - Kutilmagan o'zgarish (
unmount): Kurer yo'lda ketayotgan paytda do'stingiz kutilmaganda uyini ko'chirib, boshqa manzilga ketib qoladi. - Nazoratsiz holat (useEffectsiz oddiy fetch): Kurer bo'shab qolgan eski uyga borib, xatni eshik tagiga tashlab ketadi. Xat yo'qoladi va manzil egasi uni ko'rmaydi (Memory leak / xatolik).
- AbortController bilan boshqarish: Siz do'stingiz ko'chib ketganini bilishingiz bilan kurerga sim qoqib: "Yetkazishni bekor qiling, manzil bo'shab qoldi, orqaga qayting" deb xabar berasiz (
controller.abort()). Kurer ortiqcha yo'l bosib resurs sarflamaydi.