fetch va async/await — HTTP so‘rovlarining asoslari
JavaScript va React'da fetch API, async/await sintaksisi, Promise'lar bilan ishlash, try/catch/finally va response.json() mexanizmi.
68-dars
fetch va async/await — HTTP so‘rovlarining asoslari
Oldingi darsda REST API va frontend-backend muloqotining umumiy tushunchalari bilan tanishgandik. Endi esa JavaScript va React ilovalarida bu tarmoq so'rovlarini eng qulay, zamonaviy va tushunarli tarzda amalga oshirish imkonini beruvchi fetch API hamda async/await sintaksisiga chuqurroq to'xtalamiz.
Asosiy tushunchalar
1. fetch API va Promise
fetch() — bu zamonaviy brauzerlarning o'zida tayyor o'rnatilgan funksiya bo'lib, serverdan ma'lumotlarni qabul qilish (GET) yoki serverga ma'lumot jo'natish (POST, PUT, DELETE) uchun ishlatiladi.
fetch() chaqirilganda u darhol natija bermaydi, balki Promise (Va'da) obyektini qaytaradi. Chunki internet orqali ma'lumot almashish har doim ma'lum vaqt (asinxron kechikish) talab qiladi.
2. .then()/.catch() zanjiridan async/await sari
Dastlab Promise'lar bilan ishlash uchun .then() zanjirlari qo'llanilar edi:
// Eski usul (.then zanjiri - Callback hell xavfi)
fetch(url)
.then(res => res.json())
.then(data => console.log(data))
.catch(err => console.error(err));
Zamonaviy JavaScript'dagi async/await sintaksisi esa asinxron kodni xuddi oddiy, tushunarli sinxron kod kabi qatorma-qator o'qish va boshqarish imkonini beradi:
async: Funksiyaning asinxron ekanini va ichidaawaitishlatilishini bildiradi.await: Serverdan javob kelgunga qadar kod ijrosini vaqtincha to'xtatib (kutib) turadi.
.then() zanjiri vs async/await
| Mezon | .then() / .catch() |
async / await |
|---|---|---|
| Kodni o'qish qulayligi | Zanjirlar ko'payganda chalkashib ketadi | Qatorma-qator, sinxron kod kabi toza |
| Xatoliklarni ushlash | .catch() orqali alohida zanjirda |
Standart try...catch bloklari orqali |
| Shartli amallar (if/else) | Har bir .then ichida shart tekshirish noqulay |
Oddiy if tekshiruvlari bilan birga tabiiy ishlaydi |
| Zamonaviy standart | ES6 (2015) | ES8 (2017+) — Eng tavsiya etilgan amaliyot |
fetchning 2 bosqichli ishlash mexanizmi
Ko'pchilik o'rganuvchilar nega fetch bilan ishlashda ikki marta await ishlatilishiga hayron bo'lishadi:
- 1-bosqich:
const response = await fetch(url)- Bu yerda faqatgina serverning dastlabki javob sarlavhalari (Headers va Status code: 200, 404, 500) olinadi. Ma'lumotning asosiy tanasi (body) hali to'liq yuklab olinmagan bo'ladi.
- 2-bosqich:
const data = await response.json()- Javob tanasi oqim (stream) ko'rinishida to'liq o'qilib, JavaScript obyektiga aylantiriladi. Bu ham qo'shimcha vaqt olgani uchun
awaittalab qiladi.
- Javob tanasi oqim (stream) ko'rinishida to'liq o'qilib, JavaScript obyektiga aylantiriladi. Bu ham qo'shimcha vaqt olgani uchun
[!IMPORTANT] Server xatolarini
response.okorqali tekshirish shart! Agar server 404 (Topilmadi) yoki 500 (Ichki xatolik) bersa ham,fetchbuni xatolik deb bilmaydi vacatchga tushirmaydi. Shu sababliif (!response.ok)tekshiruvi orqali qo'ldathrow new Error(...)qilish majburiydir.
Kodda qanday ko'rinadi?
Keling, foydalanuvchi tugmani bosganda serverdan bitta maqolani (Post) yuklab oluvchi toza va to'liq tiplashtirilgan komponentni ko'ramiz:
import React, { useState } from 'react';
// Post obyektining TypeScript tipi
type Post = {
id: number;
title: string;
body: string;
};
export default function AsyncAwaitDemo() {
const [post, setPost] = useState<Post | null>(null);
const [isLoading, setIsLoading] = useState<boolean>(false);
const [error, setError] = useState<string | null>(null);
// ASYNC / AWAIT yordamida so'rov funksiyasi
const fetchPostData = async () => {
setIsLoading(true);
setError(null);
try {
// 1. AWAIT: Serverdan sarlavha va status javobini kutamiz
const response = await fetch('https://jsonplaceholder.typicode.com/posts/1');
// 2. HTTP xatolikni tekshirish (masalan: 404 yoki 500)
if (!response.ok) {
throw new Error(`Server xatosi: status kodi ${response.status}`);
}
// 3. AWAIT: JSON ma'lumotni to'liq o'qib olamiz
const data: Post = await response.json();
setPost(data);
} catch (err: unknown) {
// 4. Tarmoq uzilishi yoki HTTP xatoliklarini ushlaymiz
if (err instanceof Error) {
setError(err.message);
} else {
setError("Noma'lum xatolik yuz berdi!");
}
} finally {
// 5. Har qanday holatda yuklanishni to'xtatamiz
setIsLoading(false);
}
};
return (
<div style={{ padding: '16px', border: '1px solid #e2e8f0', borderRadius: '8px', maxWidth: '350px' }}>
<h3 style={{ marginTop: 0 }}>Fetch & Async/Await</h3>
<button
onClick={fetchPostData}
disabled={isLoading}
style={{
padding: '8px 16px',
backgroundColor: isLoading ? '#93c5fd' : '#2563eb',
color: 'white',
border: 'none',
borderRadius: '4px',
cursor: isLoading ? 'not-allowed' : 'pointer',
marginBottom: '12px',
width: '100%',
}}
>
{isLoading ? "Yuklanmoqda..." : "Ma'lumotni yuklab olish"}
</button>
{/* Xatolik xabari */}
{error && (
<div
style={{
padding: '8px',
backgroundColor: '#fee2e2',
color: '#b91c1c',
borderRadius: '4px',
fontSize: '13px',
marginBottom: '8px',
border: '1px solid #fca5a5',
}}
>
❌ {error}
</div>
)}
{/* Yuklangan post ma'lumoti */}
{post && (
<div
style={{
padding: '10px',
backgroundColor: '#f8fafc',
borderRadius: '4px',
fontSize: '13px',
border: '1px solid #e2e8f0',
}}
>
<strong style={{ color: '#0f172a' }}>{post.title}</strong>
<p style={{ color: '#64748b', marginTop: '6px', marginBottom: 0 }}>{post.body}</p>
</div>
)}
</div>
);
}
[!TIP] TypeScript bilan
unknownxatolarini xavfsiz boshqarish:catch (err: any)deb yozish o'rniga zamonaviy TypeScript'dacatch (err: unknown)yozib,if (err instanceof Error)tekshiruvini qo'llash tavsiya etiladi. Bu kodning 100% type-safe bo'lishini ta'minlaydi.
Real hayotiy misol: Restoranda buyurtma berish va kutish
- Buyurtma berish (
fetch): Siz restoranda ofitsiantga buyurtma berasiz. Bu lahzada taom hali tayyor emas, faqat buyurtma qabul qilingan va'dasi (Promise) beriladi. - Kutish jarayoni (
await): Ofitsiant oshxonaga borib, taom tayyor bo'lishini kutadi. U taomni qo'liga olmaguncha uni stolingizga yetkazolmaydi. - Xatolik yuz bersa (
try...catch): Agar oshxonada kerakli masalliq tugab qolgan bo'lsa (404 Not Found), ofitsiant darhol sizga qaytib kelib uzr so'raydi va muammoni tushuntiradi. async/awaitham tarmoq so'rovlarini xuddi shu kabi tartibli, mantiqiy va tushunarli boshqarish imkonini beradi.