Series: React Basics Lesson 66

Async form holatlari — Loading, submit xatosi, muvaffaqiyat va takroriy submit’ni cheklash

React'da asinxron formalarni boshqarish, isLoading holati, try/catch/finally orqali xatolarni ushlash va takroriy bosishning (double submission) oldini olish.

66-dars

Async form holatlari — Loading, submit xatosi, muvaffaqiyat va takroriy submit’ni cheklash

Haqiqiy loyihalarda formalar ma'lumotlarni shunchaki kompyuter xotirasida saqlab qolmaydi, balki ularni serverga tarmoq so'rovlari (API request: fetch / axios) orqali yuboradi. Tarmoq so'rovlari asinxron bo'lib, har doim ma'lum vaqt (latency — kechikish) oladi. Shu sababli foydalanuvchiga ilova qotib qolmaganini ko'rsatish va xatoliklarning oldini olish uchun asinxron formaning barcha holatlarini to'g'ri boshqarish lozim.


Asinxron formaning 4 ta asosiy holati

1. Loading (Kutish / Yuklanish holati)

  • Server javob qaytargunga qadar tugmani bloklab (disabled={isLoading}), foydalanuvchiga "Yuborilmoqda..." yoki yuklanish animatsiyasini (spinner) ko'rsatish.
  • Bu ilova tirik ekanini bildiradi va foydalanuvchiga ishonch bag'ishlaydi.

2. Takroriy submit'ni cheklash (Double submission prevention)

  • Foydalanuvchi shoshib yoki internet sekinligi sababli tugmani ketma-ket bir necha marta bosib yuborishi mumkin.
  • Agar bu cheklanmasa, serverga bir nechta bir xil ma'lumot boradi (masalan: hisobdan ikki marta pul yechib olinadi yoki bazada dublikat akkaunt yaratiladi).
  • Yechim: if (isLoading) return; tekshiruvi va tugmaga disabled={isLoading} qo'yish.

3. Submit xatosi (Tarmoq yoki Server xatosi)

  • Serverdan 400 (Bad Request), 409 (Conflict) yoki 500 (Server xatosi) qaytganda, dastur qotib qolmasdan try...catch orqali xatoni ushlash va qizil banner ko'rinishida xabar berish.

4. Muvaffaqiyat (Success)

  • So'rov muvaffaqiyatli yakunlangach, yashil xabar chiqarish, formadagi barcha inputlarni tozalash yoki foydalanuvchini yangi sahifaga yo'naltirish (redirect).

Sinxron vs Asinxron formalar taqqoslashi

Mezon Sinxron forma (Lokal) Asinxron forma (API so'rovli)
Kechikish vaqti 0 millisekund (darhol) 0.5s - 5s gacha (internet tezligiga bog'liq)
Tugma holati Doim faol bo'lib turaveradi So'rov paytida bloklanishi (disabled) shart
Kutilmagan xavf Mavjud emas Takroriy so'rov yuborish (Double submit) xavfi
Xatolik manbai Faqat kiritilgan ma'lumot formati Server javobi, tarmoq uzilishi, token eskirishi

[!IMPORTANT] finally blokining hal qiluvchi ahamiyati: So'rov muvaffaqiyatli yakunlanadimi yoki xatolik bilan to'xtaydimi — har qanday holatda ham setIsLoading(false) amali finally bloki ichida bajarilishi shart! Aks holda xatolik yuz berganda forma abadiy yuklanish holatida qotib qoladi.


Kodda qanday ko'rinadi?

Keling, serverga asinxron so'rov yuborishni (simulyatsiya qilingan setTimeout orqali) va barcha holatlarni to'liq boshqarishni ko'ramiz:

import React, { useState, FormEvent, ChangeEvent } from 'react';

export default function AsyncFormDemo() {
  const [username, setUsername] = useState<string>('');

  // Asinxron holatlar uchun state'lar
  const [isLoading, setIsLoading] = useState<boolean>(false);
  const [error, setError] = useState<string | null>(null);
  const [successMessage, setSuccessMessage] = useState<string | null>(null);

  const handleSubmit = async (e: FormEvent<HTMLFormElement>) => {
    e.preventDefault();

    // 1. Double submission prevention: allaqachon so'rov ketayotgan bo'lsa, to'xtatamiz
    if (isLoading) return;

    setIsLoading(true);
    setError(null);
    setSuccessMessage(null);

    try {
      // 2. Serverga so'rovni simulyatsiya qilamiz (2 soniya kechikish)
      await new Promise<boolean>((resolve, reject) => {
        setTimeout(() => {
          // Xatolik ssenariysini tekshiramiz
          if (username.toLowerCase() === 'admin') {
            reject(new Error("Bu foydalanuvchi nomi band qilingan!"));
          } else {
            resolve(true);
          }
        }, 2000);
      });

      // 3. Muvaffaqiyatli yakun
      setSuccessMessage(`Tabriklaymiz, ${username} muvaffaqiyatli ro'yxatdan o'tdingiz!`);
      setUsername('');
    } catch (err: unknown) {
      // 4. Xatolikni ushlash
      if (err instanceof Error) {
        setError(err.message);
      } else {
        setError("Kutilmagan xatolik yuz berdi. Qayta urinib ko'ring.");
      }
    } finally {
      // 5. Har qanday natijada ham loading holatini o'chiramiz!
      setIsLoading(false);
    }
  };

  return (
    <form
      onSubmit={handleSubmit}
      style={{ padding: '16px', border: '1px solid #e2e8f0', borderRadius: '8px', maxWidth: '350px' }}
    >
      <h3 style={{ marginTop: 0 }}>Async Form Holatlari</h3>

      {/* Xatolik xabari */}
      {error && (
        <div
          style={{
            marginBottom: '10px',
            padding: '8px',
            backgroundColor: '#fee2e2',
            color: '#b91c1c',
            borderRadius: '4px',
            fontSize: '13px',
            border: '1px solid #fca5a5',
          }}
        >
          ❌ {error}
        </div>
      )}

      {/* Muvaffaqiyat xabari */}
      {successMessage && (
        <div
          style={{
            marginBottom: '10px',
            padding: '8px',
            backgroundColor: '#f0fdf4',
            color: '#166534',
            borderRadius: '4px',
            fontSize: '13px',
            border: '1px solid #bbf7d0',
          }}
        >
          ✅ {successMessage}
        </div>
      )}

      <div style={{ marginBottom: '12px' }}>
        <input
          type="text"
          value={username}
          onChange={(e: ChangeEvent<HTMLInputElement>) => setUsername(e.target.value)}
          placeholder="Foydalanuvchi nomi..."
          disabled={isLoading} // 💡 Yuklanayotganda input tahrirlanmaydi
          style={{
            padding: '6px',
            width: '100%',
            boxSizing: 'border-box',
            backgroundColor: isLoading ? '#f8fafc' : '#ffffff',
          }}
          required
        />
      </div>

      <button
        type="submit"
        disabled={isLoading} // 💡 Takroriy bosishning oldini oladi
        style={{
          padding: '8px 16px',
          backgroundColor: isLoading ? '#93c5fd' : '#2563eb',
          color: 'white',
          border: 'none',
          borderRadius: '4px',
          cursor: isLoading ? 'not-allowed' : 'pointer',
          width: '100%',
          transition: 'background-color 0.2s',
        }}
      >
        {isLoading ? "Yuborilmoqda..." : "Yuborish"}
      </button>
    </form>
  );
}

[!TIP] Faqat tugmani emas, inputlarni ham bloklang: So'rov ketayotgan paytda inputlarga ham disabled={isLoading} berish juda foydali. Bu so'rov davom etayotgan vaqtda foydalanuvchi matnni o'zgartirib yuborishining oldini oladi.


Real hayotiy misol: Bankomat va Pul o'tkazish jarayoni

  • Loading & Double submit prevention: Bankomatda "Pulni o'tkazish" tugmasini bosganingiz zahoti ekranda "Iltimos, kuting..." degan yozuv chiqadi va klaviatura tugmalari vaqtincha javob bermay qoladi. Bu sizning adashib tugmani yana bir bor bosib, hisobingizdan ikki marta pul yechib yubormasligingizni kafolatlaydi.
  • Error (Xato holati): Agar bank serveri bilan aloqa uzilsa, bankomat sizga darhol "Operatsiya bekor qilindi, mablag' yechilmadi" deb aniq xabar beradi.
  • Success (Muvaffaqiyat): Agar operatsiya muvaffaqiyatli yakunlansa, chek chiqarib beradi va tizim yangi operatsiyaga tayyorlanadi.
  • Veb-ilovalardagi asinxron formalar ham internet tarmog'i bilan ishlashda aynan shu mustahkam tamoyillarga tayanadi.