Series: React Basics Lesson 64

Form validatsiyasi — Required, format, uzunlik va biznes qoidalari

React'da formalar validatsiyasi, majburiy maydonlar, regex formatlari, uzunlik chegaralari va xatoliklarni chiroyli aks ettirish.

64-dars

Form validatsiyasi — Required, format, uzunlik va biznes qoidalari

Foydalanuvchi bilan muloqot qiluvchi har qanday ilovada kiritilgan ma'lumotlarning to'g'ri, to'liq va xavfsiz ekanligiga ishonch hosil qilish eng muhim jarayonlardan biridir. Agar ma'lumotlar mijoz tomonida (Client-side validation) tekshirilmasa, serverga yaroqsiz ma'lumotlar jo'natiladi va bu ortiqcha tarmoq yuklanishiga hamda ma'lumotlar bazasining buzilishiga olib keladi.


Validatsiyaning 4 ta asosiy turi

Formalardagi ma'lumotlarni tekshirish odatda to'rt bosqichli filtrdan o'tkaziladi:

1. Required (Majburiy maydonlar)

  • Maydon bo'sh qolmaganini va foydalanuvchi shunchaki bo'sh joylar (space) kiritib ketmaganini tekshiradi (!value.trim()).
  • Masalan: Foydalanuvchi ismi yoki paroli kiritilishi shart.

2. Format (Andaza va tuzilish)

  • Kiritilgan matn xalqaro yoki belgilangan andazaga to'g'ri kelishini tekshiradi.
  • Masalan: Email manzilida @ va domen mavjudligi, telefon raqami formati (+998...) yoki havola (URL) to'g'riligi.

3. Uzunlik (Length)

  • Matnning minimal yoki maksimal belgilar chegarasini tekshiradi.
  • Masalan: Xavfsizlik talablariga ko'ra parol kamida 6 yoki 8 ta belgidan iborat bo'lishi shart.

4. Biznes qoidalari (Custom Business Rules)

  • Muayyan ilovaning o'ziga xos mantiqiy shartlari.
  • Masalan: Foydalanuvchi yoshi 18 dan kichik bo'lmasligi, parolni tasdiqlash maydoni asl parol bilan bir xil bo'lishi (password === confirmPassword) yoki foydalanish shartlariga rozilik bildirilgan bo'lishi.

Client-side vs Server-side validatsiya

Mezon Client-side (React) Server-side (Backend)
Asosiy maqsadi Foydalanuvchiga tezkor qulaylik (UX) berish Haqiqiy xavfsizlik va ma'lumotlar butunligi
Ishlash tezligi Bir zumda (tarmoq kutishlarisiz) Tarmoq tezligiga bog'liq
Aylanib o'tish imkoni DevTools orqali chetlab o'tish mumkin Mutlaqo chetlab o'tib bo'lmaydi
Xulosa Yaxshi tajriba uchun zarur Majburiy va hal qiluvchi himoya

[!IMPORTANT] Frontend validatsiyasi Backend himoyasini almashtirmaydi! React'dagi validatsiya faqat foydalanuvchi tajribasini (UX) yaxshilash va xatolarni darhol ko'rsatish uchun xizmat qiladi. Xakerlik hujumlari yoki soxta so'rovlardan himoyalanish uchun backend doimo o'zining mustaqil validatsiyasiga ega bo'lishi shart.


Kodda qanday ko'rinadi?

Keling, email va parolni to'rtta mezon bo'yicha tekshiruvchi to'liq formani ko'rib chiqamiz:

import React, { useState, FormEvent, ChangeEvent } from 'react';

export default function ValidationDemo() {
  const [email, setEmail] = useState<string>('');
  const [password, setPassword] = useState<string>('');
  const [error, setError] = useState<string | null>(null);
  const [success, setSuccess] = useState<string | null>(null);

  const handleSubmit = (e: FormEvent<HTMLFormElement>) => {
    e.preventDefault();
    setError(null);
    setSuccess(null);

    // 1. Required validatsiyasi (Bo'shliqlar tekshiriladi)
    if (!email.trim() || !password.trim()) {
      setError("Barcha maydonlarni to'ldirish majburiy!");
      return;
    }

    // 2. Format validatsiyasi (Oddiy email tekshiruvi)
    const emailRegex = /^[^\s@]+@[^\s@]+\.[^\s@]+$/;
    if (!emailRegex.test(email)) {
      setError("Email manzili noto'g'ri formatda (masalan: [email protected])!");
      return;
    }

    // 3. Uzunlik validatsiyasi (Parol uzunligi)
    if (password.length < 6) {
      setError("Parol kamida 6 ta belgidan iborat bo'lishi shart!");
      return;
    }

    // Barcha tekshiruvlardan muvaffaqiyatli o'tganda:
    setSuccess("Forma muvaffaqiyatli qabul qilindi!");
    setEmail('');
    setPassword('');
  };

  return (
    <form
      onSubmit={handleSubmit}
      style={{ padding: '16px', border: '1px solid #e2e8f0', borderRadius: '8px', maxWidth: '350px' }}
    >
      <h3 style={{ marginTop: 0 }}>Form Validatsiyasi</h3>

      {/* Xatolik xabari */}
      {error && (
        <div
          style={{
            marginBottom: '10px',
            padding: '8px',
            backgroundColor: '#fee2e2',
            color: '#b91c1c',
            borderRadius: '4px',
            fontSize: '13px',
            border: '1px solid #fca5a5',
          }}
        >
          ❌ {error}
        </div>
      )}

      {/* Muvaffaqiyat xabari */}
      {success && (
        <div
          style={{
            marginBottom: '10px',
            padding: '8px',
            backgroundColor: '#f0fdf4',
            color: '#166534',
            borderRadius: '4px',
            fontSize: '13px',
            border: '1px solid #bbf7d0',
          }}
        >
          ✅ {success}
        </div>
      )}

      <div style={{ marginBottom: '10px' }}>
        <input
          type="text"
          value={email}
          onChange={(e: ChangeEvent<HTMLInputElement>) => setEmail(e.target.value)}
          placeholder="Email manzilingiz..."
          style={{ padding: '6px', width: '100%', boxSizing: 'border-box' }}
        />
      </div>

      <div style={{ marginBottom: '12px' }}>
        <input
          type="password"
          value={password}
          onChange={(e: ChangeEvent<HTMLInputElement>) => setPassword(e.target.value)}
          placeholder="Parol (kamida 6 ta belgi)..."
          style={{ padding: '6px', width: '100%', boxSizing: 'border-box' }}
        />
      </div>

      <button
        type="submit"
        style={{
          padding: '8px 16px',
          backgroundColor: '#2563eb',
          color: 'white',
          border: 'none',
          borderRadius: '4px',
          cursor: 'pointer',
          width: '100%',
        }}
      >
        Ro'yxatdan o'tish
      </button>
    </form>
  );
}

[!TIP] Real vaqtda validatsiya (Real-time Validation): Katta ilovalarda faqat forma yuborilgandagina emas, balki foydalanuvchi inputdan chiqib ketganda (onBlur) yoki harf kiritayotganda (onChange) validatsiya qilish foydalanuvchiga xatoni zudlik bilan anglash imkonini beradi.


Real hayotiy misol: Aeroport xavfsizlik nazorati

  • Required (Pasport mavjudligi): Nazorat punktida xodim avvalo shaxsni tasdiqlovchi pasportingiz bor-yo'qligini tekshiradi (bo'sh qolmaslik sharti).
  • Format (Muhr va viza): Pasportdagi vizalar va shtamplar xalqaro talablarga mos kelishi tekshiriladi (format).
  • Uzunlik va muddat: Pasportingizning amal qilish muddati kamida 6 oy qolgan bo'lishi talab etiladi (uzunlik/chegara).
  • Biznes qoidalari: Samolyotga chiqish uchun chiptangizdagi ism-familiya pasport bilan to'liq mos kelishi shart (confirmPassword mantiqi).
  • Agar birorta shart bajarilmasa, xodim sizni parvozga qo'ymaydi va xatoni to'g'irlashni so'raydi. Validatsiya ham dasturingizni xuddi shunday nosozliklardan asraydi.