Custom Hooks — Qayta ishlatiladigan stateful mantiqni ajratish
React'da Custom Hook'lar nima, qachon yaratiladi, nomlash qoidasi ('use'), izolyatsiyalangan holat va 'useInput' amaliy misoli.
56-dars
Custom Hooks — Qayta ishlatiladigan stateful mantiqni ajratish
React ilovalarini yaratish jarayonida turli komponentlarda bir xil holat (state) va hodisa mantig'ini takror-takror yozishga to'g'ri keladi. Masalan, bir nechta komponentda formani boshqarish, oyna o'lchamini kuzatish, internet bor-yo'qligini tekshirish yoki LocalStorage bilan ishlash talab etilsa. Shunday hollarda kod takrorlanishining oldini olish uchun Custom Hooks (Maxsus hook'lar) yaratiladi.
Custom Hook o'zi nima va nima uchun kerak?
Custom Hook — bu o'zingiz yaratadigan oddiy JavaScript/TypeScript funksiyasi bo'lib, uning ichida boshqa React hook'laridan (useState, useEffect, useRef va h.k.) foydalanish mumkin.
3 ta asosiy oltin qoida:
- Nomlash sharti (
use...): Funksiya nomi majburiy ravishda kichikuseso'zi bilan boshlanishi shart (masalan:useInput,useLocalStorage,useFetch,useWindowSize). Bu React'ning Linter tizimiga Hook qoidalari to'g'ri qo'llanilayotganini tekshirish imkonini beradi. - UI (JSX) qaytarmaydi: Oddiy React komponentlari foydalanuvchi interfeysini (JSX) qaytarsa, Custom Hook faqat kerakli ma'lumotlar, holatlar va ularni o'zgartiruvchi funksiyalarni (obyekt yoki massiv shaklida) qaytaradi.
- Holat mustaqilligi (State Isolation): Custom hook bir xil mantiqni taqsimlaydi, lekin holatni (state) emas! Ya'ni hook ikki xil joyda chaqirilsa, har bir chaqiriq o'zining mustaqil
useStatexotirasiga ega bo'ladi.
Oddiy funksiya vs Custom Hook vs Komponent
| Xususiyat | Oddiy funksiya (Helper) | Custom Hook | React Komponent |
|---|---|---|---|
| Nomlanishi | Ixtiyoriy (formatDate) |
Majburiy use bilan (useInput) |
Katta harf bilan (UserProfile) |
| Ichida Hook ishlatish | Taqiqlangan ❌ | Mumkin (useState, useEffect) ✅ |
Mumkin ✅ |
| Nima qaytaradi? | Hisoblangan qiymat | Ma'lumot, state va funksiyalar | JSX (UI) |
| Maqsadi | Matematik/matnli mantiq | Stateful mantiqni qayta ishlatish | Ekranga chizish |
[!IMPORTANT] Custom hook'lar umumiy holatni (shared state) hosil qilmaydi! Agar bir sahifada
useInputni ikki marta (nameInputvaemailInput) chaqirsangiz, ular bir-birining qiymatiga mutlaqo ta'sir qilmaydi. Agar sizga bir nechta komponentlar o'rtasida bitta umumiy holat kerak bo'lsa,useContextyoki global holat boshqaruvchilaridan foydalanish lozim.
Kodda qanday ko'rinadi?
Keling, matn kiritish maydonlarini boshqarish mantiqini alohida ajratib beruvchi qulay useInput custom hook'ini ko'rib chiqamiz:
import React, { useState } from 'react';
// 1. CUSTOM HOOK: Input holati va hodisasini boshqaruvchi mantiq
function useInput(initialValue: string) {
const [value, setValue] = useState<string>(initialValue);
const handleChange = (e: React.ChangeEvent<HTMLInputElement>) => {
setValue(e.target.value);
};
const reset = () => setValue('');
// Hook qiymat va boshqaruv funksiyalarini qaytaradi
return {
value,
onChange: handleChange,
reset,
};
}
// 2. Asosiy Komponent
export default function CustomHookDemo() {
// Custom hook'ni xuddi tayyor asbobdek bir necha marta chaqiramiz
const nameInput = useInput('');
const emailInput = useInput('');
const handleSubmit = (e: React.FormEvent) => {
e.preventDefault();
alert(`Yuborildi: ${nameInput.value} (${emailInput.value})`);
nameInput.reset();
emailInput.reset();
};
return (
<form
onSubmit={handleSubmit}
style={{ padding: '16px', border: '1px solid #e2e8f0', borderRadius: '8px', maxWidth: '350px' }}
>
<h3 style={{ marginTop: 0 }}>Custom Hooks Misoli</h3>
<div style={{ marginBottom: '8px' }}>
<input
type="text"
placeholder="Ismingiz..."
value={nameInput.value}
onChange={nameInput.onChange}
style={{ padding: '6px', width: '100%', boxSizing: 'border-box' }}
/>
</div>
<div style={{ marginBottom: '12px' }}>
<input
type="email"
placeholder="Email..."
value={emailInput.value}
onChange={emailInput.onChange}
style={{ padding: '6px', width: '100%', boxSizing: 'border-box' }}
/>
</div>
<button
type="submit"
style={{
padding: '8px 16px',
backgroundColor: '#2563eb',
color: 'white',
border: 'none',
borderRadius: '4px',
cursor: 'pointer',
}}
>
Yuborish
</button>
</form>
);
}
[!TIP] Qachon Custom Hook yaratish kerak?
- Agar siz bir nechta komponentda bir xil
useEffect(masalan, event listener ulash va tozalash) yozayotgan bo'lsangiz;- Formani tekshirish (validation) yoki inputlarni boshqarish takrorlanayotgan bo'lsa;
- API'dan ma'lumot yuklash (
data,isLoading,error) mantig'i ko'p joyda ishlatilsa (useFetch).
Real hayotiy misol: Universal qahva qaynatgich mashinasi
- Takroriy harakatlar: Tasavvur qiling, har safar qahva ichmoqchi bo'lganingizda noldan olov yoqib, suv qizdirib, donachalarni maydalab o'tirasiz. Bu ko'p vaqt va kuch oladi.
- Universal qahva mashinasi (Custom Hook): Barcha bu murakkab jarayonlar ixcham bitta qahva qaynatgich apparatiga joylashtiriladi. Siz shunchaki tugmani bosasiz (
useInput()), u esa ichki mexanizmlari orqali sizga tayyor natijani chiqarib beradi. - React'da ham takrorlanuvchi mantiqni har bir sahifaga qo'lda yozib o'tirmasdan, bir marta Custom Hook qilib tayyorlab qo'yasiz va kerakli joyda chaqirib ishlatasiz.