Series: React Basics Lesson 47

Effect cleanup — Event listener, timer va subscription’larni tozalash

React'da useEffect tozalash (cleanup) funksiyasining ishlash tartibi, xotira sizib chiqishi (memory leak) va resurslarni to'g'ri yopish.

47-dars

Effect cleanup — Event listener, timer va subscription’larni tozalash

useEffect orqali tashqi dunyo bilan bog'langanda (Side Effects), eng muhim qoidani yodda tutish kerak: resurslarni o'z vaqtida tozalash (Cleanup). Agar komponent ekrandan yo'qolsa yoki o'zgarsa-yu, uning ortidan ochilgan ulanishlar yopilmasa, ilovada xotira sizib chiqishi (memory leak) va kutilmagan xatoliklar yuzaga keladi.

Effect cleanup nima o'zi?

useEffect ichidan qaytarilgan (return) maxsus funksiya Cleanup (Tozalash) funksiyasi deb ataladi:

useEffect(() => {
  // 1. Tashqi tizimga ulanish (Setup)

  // 2. Tozalash funksiyasini qaytaramiz (Cleanup)
  return () => {
    // Ulanishni uzish, taymerni to'xtatish yoki listener'ni o'chirish
  };
}, [dependencies]);

Cleanup qachon ishga tushadi?

Ko'pchilik cleanup faqat komponent ekrandan o'chganda ishlaydi deb o'ylaydi, ammo u ikkita holatda avtomatik chaqiriladi:

  1. Effekt qayta ishlashidan oldin: Agar dependency o'zgarishi tufayli effekt qayta ishga tushishi kerak bo'lsa, React avval oldingi renderning cleanup funksiyasini ishlatib, eski resurslarni tozalaydi, so'ngra yangi effektni ishga tushiradi.
  2. Komponent butunlay o'chirilganda (Unmount): Komponent sahifadan yo'qolishidan oldin so'nggi tozalash amalga oshiriladi.

Nima uchun tozalash shart?

  • Xotira sizib chiqishi (Memory Leak): O'chirilgan komponent fonida taymerlar ishlab turaverishi brauzer xotirasini to'ldirib, ilovani sekinlashtiradi.
  • Zombi listenerlar: Sahifada oyna o'lchami (resize) yoki klaviatura (keydown) hodisalari o'chirilmasa, bitta hodisaga yuzlab keraksiz listenerlar javob bera boshlaydi.
  • Resurslarni tejash: Server bilan ochilgan WebSocket yoki obunalar (subscriptions) bo'sh turgan xonalarga ma'lumot jo'natmasligi uchun ularni uzish lozim.

Kodda qanday ko'rinadi?

Keling, brauzer oynasining o'lchamini kuzatuvchi (resize) event listener va uni komponent o'chganda tozalash misolini ko'ramiz:

import { useState, useEffect } from 'react';

function WindowWidthTracker() {
  const [windowWidth, setWindowWidth] = useState<number>(window.innerWidth);

  useEffect(() => {
    // Oyna o'lchami o'zgarganda ishlaydigan hodisa boshqaruvchisi
    const handleResize = () => {
      setWindowWidth(window.innerWidth);
    };

    // 1. Brauzer oynasiga hodisa kuzatuvchisini (event listener) ulaymiz
    window.addEventListener('resize', handleResize);
    console.log("🟢 Event listener ulandi!");

    // 2. CLEANUP FUNKSIYA: Komponent o'chganda listener'ni o'chirib ketamiz
    return () => {
      window.removeEventListener('resize', handleResize);
      console.log("🧹 Event listener tozalandi (cleanup)!");
    };
  }, []); // Bo'sh massiv - faqat bir marta ulanadi va unmount bo'lganda tozalanadi

  return (
    <div style={{ padding: '16px', border: '1px solid #e2e8f0', borderRadius: '8px', maxWidth: '350px' }}>
      <h3>Effect Cleanup Misoli</h3>
      <p>Oyna kengligi: <strong>{windowWidth} px</strong></p>
      <p style={{ fontSize: '12px', color: '#64748b' }}>
        💡 Brauzer oynasini kichraytirib-kattalashtirib ko'ring va dasturchi konsolini (F12) kuzating.
      </p>
    </div>
  );
}

Eng ko'p tozalash talab qilinadigan holatlar:

Holat Boshlash (Setup) Tozalash (Cleanup)
Brauzer hodisalari window.addEventListener('scroll', fn) window.removeEventListener('scroll', fn)
Taymerlar const id = setInterval(fn, 1000) clearInterval(id)
API so'rovlar fetch(url, { signal }) controller.abort()
WebSocket / Chat socket.connect() socket.disconnect()

Real hayotiy misol: Mehmonxona xonasi

  • Xonaga kirish (Setup): Tasavvur qiling, siz mehmonxona xonasiga kirdingiz. Chiroqlarni yoqdingiz, televizor va konditsionerni ishga tushirdingiz.
  • Xonadan chiqish (Cleanup): Siz xonani bo'shatib (unmount bo'lib) ketayotganda, barcha chiroqlarni o'chirasiz, televizorni o'chirasiz va eshikni qulflaysiz.
  • Agar buni qilmasangiz, xona bo'sh qolsa ham elektr toki va resurslar bekorga sarflanaveradi. React'dagi cleanup ham komponent o'chgach, ortidan barcha resurslarni toza qilib yopib ketadi.