Series: React Basics Lesson 45

useEffect asoslari — React’dan tashqaridagi tizimlar bilan sinxronlash

React'da useEffect hook'i nima, u nima uchun kerak, side effect'lar, sintaksisi va cleanup funksiyasining ishlash mexanizmi.

45-dars

useEffect asoslari — React’dan tashqaridagi tizimlar bilan sinxronlash

React ilovalarida komponentlarning asosiy vazifasi ekranga ma'lumot chiqarish (JSX qaytarish) va foydalanuvchi harakatlariga javob berishdir. Biroq, deyarli har qanday jiddiy ilovada React dunyosidan tashqaridagi tizimlar (serverdan ma'lumot olish, taymerlar o'rnatish, brauzer sarlavhasini o'zgartirish) bilan ishlashga to'g'ri keladi. Mana shu vazifani useEffect hook'i bajaradi.

useEffect o'zi nima?

useEffect — bu React'ning o'rnatilgan asosiy hook'laridan biri bo'lib, uning vazifasi komponentdagi nojo'ya ta'sirlarni (Side Effects) xavfsiz boshqarish va komponentni tashqi tizimlar bilan sinxronlashdir.

Nomi nima uchun "useEffect"?

React komponentining bosh maqsadi — toza ravishda UI chizish. Komponent ichida UI chizishdan tashqari bajariladigan har qanday amal (masalan, API'dan ma'lumot tortish, localStoragega yozish, document.titleni o'zgartirish yoki taymer yoqish) asosiy vazifaga nisbatan "chetki ta'sir" ya'ni Side Effect hisoblanadi. Shuning uchun ham bu hook useEffect (effektni ishlatish) deb ataladi.

Nima uchun kerak?

Oldingi darslarda React'da render jarayoni toza (pure) bo'lishi kerakligini o'rgangan edik. Ya'ni komponent chaqirilganda u faqat hisob-kitob qilib JSX qaytarishi kerak.

Agar siz render vaqtida (komponent tanasida to'g'ridan-to'g'ri):

  • Serverga so'rov yuborsangiz (fetch),
  • Taymer o'rnatsangiz (setInterval),
  • Brauzer DOM'iga qo'lda o'zgartirish kiritsangiz,

bu butun ilovani sekinlashtiradi, kutilmagan xatoliklarga va hatto to'xtovsiz cheksiz renderlarga (infinite loop) sabab bo'ladi.

useEffect nima beradi? U React'ga shunday deydi: "Avval komponentni ekranga to'liq chizib bo'l (foydalanuvchi interfeysni ko'rsin), so'ngra xotirjamlik bilan tashqi tizimlar bilan bog'lanish ishlarini bajar!"

useEffect sintaksisi qanday tuzilgan?

useEffect ikkita asosiy argument qabul qiladi:

useEffect(() => {
  // 1. Setup kodi (Effekt) — komponent ekranga chiqqanda nima ish bajarilsin

  return () => {
    // 2. Cleanup kodi (Tozalash) — komponent o'chirilganda nima tozalansin (ixtiyoriy)
  };
}, [/* 3. Qaramliklar massivi (Dependencies) — effekt qachon qayta ishlasin */]);

Qaramliklar massivi (Dependencies) turlari:

  1. useEffect(() => { ... }) — Massiv berilmasa: Har bir renderdan so'ng tinimsiz qayta ishlaydi.
  2. useEffect(() => { ... }, []) — Bo'sh massiv: Faqat 1 marta, komponent birinchi marta ekranga chiqqanda (mount) ishlaydi.
  3. useEffect(() => { ... }, [qiymat]) — Massiv ichida o'zgaruvchi berilsa: Faqat o'sha qiymat o'zgargandagina qayta ishga tushadi.

Kodda qanday ko'rinadi?

Keling, komponent ekranga chiqqandan so'ng taymer ishga tushiradigan, brauzer sarlavhasini (document.title) yangilab boradigan va komponent yo'qolganda taymerni tozalaydigan misolni ko'ramiz:

import { useState, useEffect } from 'react';

function TimerDemo() {
  const [seconds, setSeconds] = useState<number>(0);

  // useEffect komponent render bo'lib ekranga chiqqach ishlaydi
  useEffect(() => {
    console.log("⚡ useEffect ishga tushdi!");

    // Har 1 sekundda seconds holatini oshiruvchi va brauzer sarlavhasini yangilovchi taymer
    const interval = setInterval(() => {
      setSeconds(prev => {
        const next = prev + 1;
        document.title = `Vaqt: ${next}s`;
        return next;
      });
    }, 1000);

    // Cleanup (Tozalash) funksiyasi: komponent ekrandan yo'qolganda taymerni to'xtatamiz
    return () => {
      clearInterval(interval);
      document.title = "React App";
      console.log("🧹 Taymer tozalandi (cleanup)!");
    };
  }, []); // Bo'sh massiv [] - faqat komponent ochilganda (mount) 1 marta ishga tushadi

  return (
    <div style={{ padding: '16px', border: '1px solid #e2e8f0', borderRadius: '8px', maxWidth: '350px' }}>
      <h3>useEffect Asoslari</h3>
      <p>O'tgan vaqt: <strong>{seconds} sekund</strong></p>
      <p style={{ fontSize: '12px', color: '#64748b' }}>
        💡 Brauzer sahifasining tab nomiga (title) qarang — u yerda ham soniyalar o'zgarib boradi.
      </p>
    </div>
  );
}

Real hayotiy misol: Radio va antenna

  • Antenna orqali ulanish: Tasavvur qiling, siz xonaga yangi radio qabul qilgichni (useEffect) olib kirdingiz. Radioning o'zi xona ichidagi stol-stulga xalaqit qilmaydi, lekin u tashqi muhitdagi radio to'lqinlari (tashqi tizim) bilan to'g'ri to'lqinga tushib (sinronlashib), musiqa chiqarib turadi.
  • Ulanishni uzish (Cleanup): Agar siz xonani tark etayotganda radioni o'chirib qo'ymasangiz, u bekorga energiya sarflab, shovqin qilib turaveradi. Shuning uchun chiqib ketayotganda uni o'chirasiz (cleanup).
  • React'dagi useEffect ham aynan shunday: komponent ekranga chiqqanda tashqi dunyo bilan aloqa o'rnatadi, komponent ekrandan yo'qolganda esa keraksiz ulanish va taymerlarni tozalab ketadi.