Authentication va authorization — Login tekshiruvi bilan ruxsatlarni ajratish
React Router'da autentifikatsiya va avtorizatsiya: 401 va 403 xatoliklari farqi, rollar bo'yicha ruxsatlarni cheklash (RBAC) va ProtectedRoute komponentini kengaytirish.
42-dars
Authentication va authorization — Login tekshiruvi bilan ruxsatlarni ajratish
Tasavvur qiling, siz katta bank bosh ofisiga kirdingiz. Binoda xavfsizlik ikki bosqichda ishlaydi:
-
Authentication (Autentifikatsiya — "Siz kimsiz?"):
Binoning kirish eshigidagi turniket va qorovul sizning pasportingiz yoki yuzingizni (Face ID) tekshiradi va haqiqatan ham shu bank xodimi ekanligingizni tasdiqlaydi. Siz bino ichiga kirdingiz (tizimga login qildingiz). -
Authorization (Avtorizatsiya — "Sizga qayerga kirishga ruxsat bor?"):
Siz bankning oddiy HR xodimisiz, lekin qiziqib pul saqlanadigan bosh omborxona (Seyf) yoki Boshqaruv Kengashi zaliga kirmoqchi bo‘ldingiz. Seyf eshigidagi sensor kartangizni o‘qib: "Kechirasiz, sizda bu xonaga kirish huquqi yo‘q!" deb qizil chiroqni yoqadi va sizni ichkariga qo‘ymaydi.
Veb-ilovalarda ham oddiygina tizimga kirgan (login qilgan) bo‘lishning o‘zi yetarli emas. Tizimda har xil lavozimlar bo‘ladi: Admin, HR menejer, Kuzatuvchi (Viewer). Ba'zi maxfiy sahifalar (sozlamalar, moliyaviy hisobotlar, foydalanuvchilarni o‘chirish) faqat Admin uchun ochilishi, boshqa xodimlar esa ularga kira olmasligi shart!
401 Unauthenticated vs 403 Forbidden farqi
Bu ikki tushunchani dasturlashda juda aniq farqlash lozim:
graph TD
User["Foydalanuvchi sahifaga kirdi"] --> A{"Login qilganmi?<br/>(Authentication)"}
A -->|Yo'q| B["401 Unauthenticated<br/>-> /login sahifasiga haydash"]
A -->|Ha| C{"Roli to'g'ri keladimi?<br/>(Authorization)"}
C -->|Yo'q| D["403 Forbidden<br/>-> /unauthorized sahifasiga haydash"]
C -->|Ha| E["✅ 200 OK: Sahifaga ruxsat berish (<Outlet />)"]
| Tushuncha | Savol | HTTP statusi | Natija |
|---|---|---|---|
| Authentication | Siz kimsiz? | 401 Unauthorized |
Foydalanuvchi /login sahifasiga yo‘naltiriladi |
| Authorization | Bu yerga kirishga haqqingiz bormi? | 403 Forbidden |
Foydalanuvchi /unauthorized sahifasiga yo‘naltiriladi |
ProtectedRoute komponentini rollar bilan kengaytirish
Oldingi darsimizda yaratgan oddiy ProtectedRoute komponentimizga endi yangi xususiyat — allowedRoles (ruxsat etilgan rollar ro‘yxati) parametrini qo‘shamiz.
1-qadam: Himoyalovchi komponent (components/ProtectedRoute.tsx)
import { Navigate, Outlet, useLocation } from 'react-router-dom';
// Foydalanuvchi rollari turlari
export type UserRole = 'admin' | 'hr' | 'viewer';
interface ProtectedRouteProps {
allowedRoles?: UserRole[]; // Ushbu sahifaga ruxsat etilgan rollar
}
export default function ProtectedRoute({ allowedRoles }: ProtectedRouteProps) {
const location = useLocation();
// 1. Tizimga kirganlik holati va foydalanuvchi rolini olamiz (amalda AuthContext yoki Redux'dan)
const token = localStorage.getItem('access_token');
const userRole = (localStorage.getItem('user_role') as UserRole) || null;
// 1-bosqich: Autentifikatsiya tekshiruvi (Login qilganmi?)
if (!token) {
return <Navigate to="/login" state={{ from: location }} replace />;
}
// 2-bosqich: Avtorizatsiya tekshiruvi (Roli mos keladimi?)
if (allowedRoles && userRole && !allowedRoles.includes(userRole)) {
// Agar foydalanuvchi kirmagan bo'lsa emas, balki huquqi yetmagan bo'lsa:
return <Navigate to="/dashboard/unauthorized" replace />;
}
// Barcha tekshiruvlardan muvaffaqiyatli o'tdi!
return <Outlet />;
}
2-qadam: Ruxsat yo‘qligi sahifasi (pages/UnauthorizedPage.tsx)
Foydalanuvchi o‘z huquqi yetmaydigan sahifaga kirishga uringanda ko‘rsatiladigan 403 oynasi:
import { Link } from 'react-router-dom';
export default function UnauthorizedPage() {
return (
<div className="max-w-md mx-auto mt-16 p-8 bg-white border border-rose-200 rounded-2xl shadow-sm text-center">
<div className="w-16 h-16 bg-rose-100 text-rose-600 rounded-full flex items-center justify-center mx-auto mb-4 text-2xl font-bold">
🚫
</div>
<h1 className="text-2xl font-bold text-slate-800 mb-2">Kirish taqiqlangan!</h1>
<p className="text-slate-600 text-sm mb-6">
Kechirasiz, sizning hisobingizda ushbu maxsus bo‘limni ko‘rish uchun yetarli huquq (ruxsat) mavjud emas.
</p>
<Link
to="/dashboard/candidates"
className="inline-block px-4 py-2 bg-indigo-600 hover:bg-indigo-700 text-white rounded-lg text-sm font-medium transition-colors"
>
Asosiy sahifaga qaytish
</Link>
</div>
);
}
3-qadam: Router konfiguratsiyasida rollarni taqsimlash (AppRoutes.tsx)
Endi routerimizda har bir bo‘limga qaysi rollar kira olishini aniq belgilaymiz:
import { Routes, Route } from 'react-router-dom';
import LoginPage from './pages/LoginPage';
import UnauthorizedPage from './pages/UnauthorizedPage';
import ProtectedRoute from './components/ProtectedRoute';
import DashboardLayout from './layouts/DashboardLayout';
import CandidatesList from './pages/CandidatesList';
import CandidateNew from './pages/CandidateNew';
import AdminSettings from './pages/AdminSettings'; // Faqat Admin uchun!
export default function AppRoutes() {
return (
<Routes>
{/* Ochiq sahifalar */}
<Route path="/login" element={<LoginPage />} />
{/* Asosiy boshqaruv paneli */}
<Route path="/dashboard" element={<DashboardLayout />}>
{/* Ruxsat yo'q sahifasi */}
<Route path="unauthorized" element={<UnauthorizedPage />} />
{/* 1. UMUMIY XODIMLAR BO'LIMI: HR va Admin kira oladi */}
<Route element={<ProtectedRoute allowedRoles={['hr', 'admin']} />}>
<Route path="candidates" element={<CandidatesList />} />
<Route path="candidates/new" element={<CandidateNew />} />
</Route>
{/* 2. MAXFIY ADMIN BO'LIMI: Faqat va faqat Admin kira oladi */}
<Route element={<ProtectedRoute allowedRoles={['admin']} />}>
<Route path="settings" element={<AdminSettings />} />
</Route>
</Route>
</Routes>
);
}
Jarayon qanday kechadi?
-
HR menejeri kirdi (
role = 'hr'):- U
/dashboard/candidatesmanzilini erkin ocha oladi (chunkihrruxsat etilgan ro‘yxatda bor). - Agar u qiziquvchanlik qilib manzil satriga
/dashboard/settingsdeb yozsa, tizim uning rolini tekshiradi va u['admin']ro‘yxatida bo‘lmagani uchun darhol/dashboard/unauthorizedsahifasiga haydab yuboradi!
- U
-
Bosh administrator kirdi (
role = 'admin'):- Admin ham nomzodlar sahifasini, ham sozlamalar sahifasini to‘siqlarsiz ochaveradi.
Eng muhim xavfsizlik ogohlantirishi (Client-side vs Server-side)
[!CAUTION] React Router'dagi ruxsatlar faqat foydalanuvchi interfeysi (UI) qulayligi uchundir!
Tajribali dasturchi brauzer konsolidalocalStorage.setItem('user_role', 'admin')deb o‘zgartirib, sahifani ochib olishi mumkin.
Shuning uchun haqiqiy xavfsizlik har doim Backend (Server) tomonida tekshirilishi shart! Agar foydalanuvchi Admin sahifasini ochsa ham, server uning JWT tokenini tekshirib, admin bo‘lmasa API ma'lumotlarini bermasligi (403 Forbidden qaytarishi) kerak.
Xulosa
- Authentication — shaxsni aniqlash ("Siz tizimga kirdingizmi?").
- Authorization — huquqni tekshirish ("Sizning rolingiz ushbu sahifaga ruxsat beradimi?").
ProtectedRoutekomponentigaallowedRolesparametrini qo‘shish orqali loyihangizda to‘laqonli rollarga asoslangan xavfsizlik tizimi (RBAC — Role-Based Access Control) shakllantiriladi.